Φιλοσοφία αντί για συνουσία

Πώς να παρουσιάσει κανείς σε ένα ευρύτερο και νεότερο κοινό τη φιλοσοφία του Ιμάνουελ Καντ, ενός από τους σημαντικότερους στοχαστές όλων των εποχών, χωρίς ωστόσο να τον προδώσει;

Ο γάλλος δημοσιογράφος Φρεντερίκ Παζ επέλεξε έναν ευφυή τρόπο, ο οποίος ταυτόχρονα υπονομεύει τους σοβαροφανείς αναλυτές του Καντ που συσκοτίζουν εντέλει το έργο του. Χρησιμοποίησε ως κλειδί τη θρυλούμενη ανύπαρκτη σεξουαλική ζωή του Καντ και προκειμένου να γίνει πειστικός έβαλε τα επιχειρήματά του στο στόμα ενός (φανταστικού) ήσσονος φιλοσόφου, του Ζαν – Μπατίστ Μποτίλ, ο οποίος είχε υποτίθεται κληθεί στην Ουρουγουάη το 1946 να κάνει οκτώ ομιλίες για τον Καντ μπροστά στους εκεί γερμανούς πρόσφυγες.

Το βιβλίο που προέκυψε (και που τώρα μεταφράστηκε στα ελληνικά) ήταν τόσο καλό που μπέρδεψε ακόμη και το τρομερό παιδί των γάλλων «νέων φιλοσόφων», τον ερωτύλο Μπερνάρ- Ανρί Λεβί. Ο Λεβί επικαλέστηκε τον Μποτίλ στο βιβλίο του «Φιλοσοφικές διαμάχες» (εκδ. Κέδρος), παραπέμποντας στα λεγόμενά του ως εάν ήταν αυθεντικός σχολιαστής του Καντ. Και φυσικά γελοιοποιήθηκε… Αυτή όμως η παρασκηνιακή ιστορία αποδεικνύει πόσο καίρια είναι η παρουσίαση του Καντ από τον Παζ.

Ο Πρώσος Ιμάνουελ Καντ, θεμελιωτής βασικών προϋποθέσεων πάνω στις οποίες αναπτύχθηκε μεγάλο μέρος της φιλοσοφίας του 19ου και του 20ού αιώνα, έθεσε ως πυρήνα της «κριτικής φιλοσοφίας» του την ανθρώπινη αυτονομία. Θεωρούσε πως ο ανθρώπινος Λόγος αποτελεί πηγή των γενικών αρχών της φύσης που καθορίζουν το σύνολο των ανθρώπινων εμπειριών. Από τον ανθρώπινο Λόγο αναδύεται και ο ηθικός Νόμος, η πρώτη αρχή του οποίου καλεί τους ανθρώπους να «πράττουν με γνώμονα τέτοιον που να μπορεί η βούλησή τους να αναγορευθεί σε καθολικό νόμο».

Εφαρμόζοντας αυτήν την πρώτη αρχή της καντιανής ηθικής στη σεξουαλική ζωή των ανθρώπων, συμπεραίνεται ότι η αγνότητα είναι αβάσιμη και αντιφατική καθώς εάν την εφάρμοζαν όλοι το ανθρώπινο είδος θα αφανιζόταν. Ωστόσο, ο κατ’ εξοχήν στοχαστής του Διαφωτισμού ήρθε σε αντίθεση με τη βασική αρχή της ηθικής του, πεθαίνοντας παρθένος.

Ο Μποτίλ/Παζ εξηγεί ωστόσο πως ο «γαλήνιος πατέρας» της φιλοσοφίας, πρότυπο κανονικότητας και πεζότητας σε όλες τις πτυχές της ζωής, δεν θα μπορούσε ως «φιλόσοφος άξιος του ονόματός του» να μην είναι άγαμος. Δεν ήταν μισογύνης αλλά δυσκολευόταν να πιστέψει «ότι το ωραίο φύλο είναι ικανό να τηρεί κάποιες αρχές», και θεωρούσε πως «πολλές γυναίκες κάνουν κατάχρηση της ευχέρειας που τους παρέχεται να παραμένουν αδαείς».

Δεν ήταν κατά των ηδονών της κοινωνίας και των απολαύσεων της σάρκας αλλά επέλεξε να απέχει από αυτές. Δεν ήταν κατά του γάμου αλλά θεωρούσε πως ο γάμος εξαντλεί τον ανθρώπινο οργανισμό – εξαιτίας τόσο της συζυγικής ζωής όσο και της συζυγικής σεξουαλικότητας – και οδηγεί σε πρόωρο γήρας.

Σύμφωνα με τον Μποτίλ, η φιλοσοφία του Καντ πραγματώνει την «ουτοπία της σάρκας» καθώς μας προτρέπει να ζούμε σ’ ένα κλειστό κύκλωμα περιορίζοντας τις ανταλλαγές μας και διαφυλάσσοντας τα σωματικά μας υγρά. Οφείλουμε να μην ιδρώνουμε, να μην φτύνουμε, να μην εκσπερματίζουμε. Στην περίπτωση του Καντ, σημειώνει ο Μποτίλ, «το μόνο γόνιμο υγρό είναι το μελάνι». Αντί να ερωτοτροπεί, ο φιλόσοφος διαβάζει, και αντί να συνουσιάζεται, συγγράφει βιβλία, μετατρέποντας το σπέρμα σε πνεύμα.