[Κριτική θεάτρου] Μορφή εναντίον ύλης

Πριν από 20 χρόνια παίχτηκε για δεύτερη φορά μέσα σε μισόν αιώνα το αριστούργημα του Ιψεν «Ο μικρός Εγιολφ» στο θέατρο Μορφές με σκηνοθέτη τον μακαρίτη Μπαντή. Τώρα ένας ανώτερος μαθητής του αλλά και μαθητής τής τότε πρωταγωνίστριας Αννας Μακράκη, ο Δημ. Καραντζάς, το ξανανέβασε και παίζεται στο θέατρο Πόρτα. Οσον αφορά τη δραματουργία δεν έχω να προσθέσω τίποτα στα όσα έγραφα τότε:

«”Ο μικρός Εγιολφ” είναι ένα πλήρες αριστούργημα, με την έννοια ότι μορφικά αντιπροσωπεύει την ώριμη στιγμή του ποιητή του, όταν πλέον δεν δίνει παρά λύσεις, ύστερα από την επώδυνη περιπλάνηση στον πειραματισμό και στις παραλλαγές. Το έργο αυτό είναι ένα δοκίμιο πάνω στην προτεσταντική ηθική, την έννοια της ενοχής και της χάριτος, την έννοια του προορισμού και του καθήκοντος, και ο Ιψεν βρίσκει την πιο ψυχρή, χλωροφορμισμένη φόρμα, την ασκητική γραφή, για να καταγράψει, με μέσα οικονομίας τα αναγκαία και ικανά, την κατάσταση του ανθρώπου.

Σπάνια σε θεατρικό έργο η ζήτηση της αλήθειας του επαληθεύεται εν πρώτοις στην ίδια τη μορφή του. Εργα, όπως αυτό, αφήνουν αρκετές σκοτεινές πτυχές απρόσιτες στον νότιο θεατή και ιδιαίτερα στον Ελληνα, αν δεν είναι ενημερωμένος πάνω στα βασικά θέματα της προτεσταντικής κατήχησης. Ιδιαίτερα το πρόβλημα της ενοχής και το αίσθημα του καθήκοντος της αποστολής επί της Γης είναι αδιανόητα για τον ορθόδοξο και ελληνικό λόγο. Στον “Μικρό Εγιολφ”, όλα τα πρόσωπα πλην ενός, του μηχανικού Μπόρκιεμ, φέρουν το στίγμα μιας ενοχής που τους κατέχει κυριολεκτικά, είναι το βαρύ φορτίο της ύπαρξής τους. Ολοι, ακόμη και ο μικρός Εγιολφ, προσπαθούν να ξορκίσουν την προσωπική τους ερημία με το κυνήγι του απόλυτου.

Στον Ιψεν είναι σαφής η δραματουργική κατεύθυνση προς την οποία οδηγείται κάθε πρόσωπο: η θεματική, η παραδειγματική, η δημόσια ταπείνωση, η ήττα, η αποτυχία, η επιστροφή στην αρχή, η επιστροφή στη μήτρα είναι η λύτρωση. Αιτία της τραγικής μας υπαρξιακής αγωνίας είναι η ίδια η γέννησή μας. Πουθενά αλλού στον Ιψεν δεν γίνεται άτεγκτη αυτή η αρχή και πουθενά αλλού τα πρόσωπα δεν φαίνεται να έχουν πιαστεί σαν μύγες στο δίχτυ της αράχνης».

Αν αυτή η ανάλυση είναι κοντά στις προθέσεις του δραματουργού αλλά και στην προσδοκία κάθε αναγνώστη ή θεατή του έργου του, τότε η παράσταση του ταλαντούχου Δημ. Καραντζά είναι ένα τεράστιο λάθος. Γιατί αυτή η θεματική, αυτή η φόρμα, δεν είναι ούτε λογικό ούτε αισθητικά νόμιμο να αναλογιστεί σήμερα με τα καρτούν, τη βουβή κωμωδία και κάποιες τεχνικές του Μπομπ Γουίλσον. Τα πρόσωπα μπαίναν και βγαίναν σαν νευρόσπαστα, ακινητοποιούνταν, έκαναν ένα «χο» και ξεραίνονταν ώσπου να αποφασίσουν να επικοινωνήσουν. Τούμπες, άλματα, ξάπλες, σπασμωδικές συμπεριφορές σ’ ένα ομολογουμένως καλοδουλεμένο σύστημα, χωρίς σκοπό και κυρίως ερήμην του Ιψεν.

Η παράσταση πριν από 20 χρόνια των δασκάλων του (που αποκλείεται λόγω ηλικίας να παρακολούθησε) πιθανόν να ήταν μάθημα στη σχολή του. Την είχα βρει τότε αμήχανη. Αν ο ταλαντούχος μαθητής την έβρισκε επίσης στα μαθήματά του, ο καλύτερος τρόπος να της αντισταθεί δεν ήταν να της αλλάξει τα φώτα. Αρκούσε να αλλάξει τον φωτισμό.

Κρίμα, γιατί πιστεύω στα προσόντα του Καραντζά και στους πολύ ταλαντούχους συνεργάτες του που τον ακολουθούν και στα λάθη του πειθήνια: Θύμιο Κούκο, Μιχάλη Οικονόμου, Ιωάννα Πιατά, Ελίνα Ρίζου, Βασιλική Σουρρή και στον έξοχο μικρό Γιάννη Στρατούλια που κερδίζει τις εντυπώσεις (καλά έλεγε ο Τσάπλιν: Μην παίζετε με παιδιά!).