Τα ελληνικά νησιά εμπνέουν

Ο θεατρικός συγγραφέας και μυθιστοριογράφος Μάικλ Φρέιν («Το σώσε», «Κοπεγχάγη») με το ενδέκατο μυθιστόρημά του, «Skios» (2012), επινοεί για τις ανάγκες του βιβλίου του ένα επώνυμο ιδιωτικό νησί στο Αιγαίο όπου έχει την έδρα του το Ιδρυμα Φρεντ Τόπλερ. Εκεί έχει προγραμματιστεί η ετήσια ομιλία του Ιδρύματος με εκλεκτούς καλεσμένους του διεθνούς οικονομικού και επιχειρηματικού κατεστημένου. Δεν λείπει και ο Ελληνας, ο Βασίλης Παπαδόπουλος, ευεργέτης και προστάτης του Ιδρύματος με σκοτεινές χρηματικές υποθέσεις, ούτε και οι Ρώσοι της οικονομικής ολιγαρχίας. Πρόκειται για μια κωμωδία παρεξηγήσεων που σατιρίζει την βιτρίνα της κουλτούρας και περιμένει την κινηματογραφική της εκδοχή. Πρωταγωνιστές ο διανοούμενος επιστήμονας – κεντρικός ομιλητής της εκδήλωσης και ένας νεαρός τυχοδιώκτης ο οποίος σφετερίζεται την ταυτότητά του. Με εξώφυλλο ένα ελληνικό καλοκαιρινό τοπίο, αποτελεί επιπλέον μια καλή ελληνική διαφήμιση για τουρισμό.

Η Μεσόγειος ανέκαθεν κατείχε πρωτεύουσα θέση στις προτιμήσεις των συγγραφέων. Η Μάλτα και η Κύπρος φιγουράρουν από πολύ νωρίς στα λογοτεχνικά κείμενα. Είναι νησιά απ’ όπου έχουν περάσει πολλοί κατακτητές και έχουν τροφοδοτήσει με ιστορίες τις πένες των πιο εμπνευσμένων συγγραφέων: Ο «Εβραίος της Μάλτας» του Κρίστοφερ Μάρλοου, η σαιξπηρική Κύπρος του «Οθέλλου» που μαζί με το «El amante liberal» του Θερβάντες, γραμμένα τον 17ο αιώνα, εμπνεύστηκαν από το πέρασμα του νησιού στα χέρια των Οθωμανών.

Στον 20ό αιώνα, όμως, ανάμεσα στους δύο μεγάλους παγκόσμιους πολέμους, όταν η Αγγλία έβγαινε τραυματισμένη από τις δοκιμασίες, βρέθηκαν αρκετοί συγγραφείς που αναζήτησαν στη φωτεινή και χαλαρή Μεσόγειο την απόδραση, την ηρεμία και τον ερωτισμό.

Ο Λόρενς Ντάρελ, γεννημένος στην Ινδία, έστρεψε από νέος την πλάτη του στην πατρίδα του. Το 1935 κουβάλησε όλο το Νταρελαίικο στην Κέρκυρα, όπου έζησαν για έξι χρόνια, καλλιεργώντας τη γη και την αγάπη τους για τους ντόπιους και τον τόπο. Μπορεί κανείς να τα διαβάσει στο βιβλίο του «Η σπηλιά του Πρόσπερου», ένα γοητευτικό οδοιπορικό στις ακρογιαλιές της Κέρκυρας με τα αγκυροβόλια και τις βαρκάδες. Το νησί εξύμνησε και ο αδελφός του, ο Τζέραλντ Ντάρελ, στο δικό του πόνημα «Η οικογένειά μου και άλλα ζώα», εμπνέοντας με τη σειρά του γενιές και γενιές ταξιδιωτών.

Ενας άλλος παράδοξος συγγραφέας και ζωγράφος, ο Εντουαρντ Λιρ, τον προηγούμενο αιώνα είχε ήδη κάνει το πέρασμά του από την Κέρκυρα, όμως ο Ντάρελ συνέχισε τον διάπλου του στη Ρόδο και στην Κύπρο. Στη Ρόδο θα γράψει τη «Θαλάσσια Αφροδίτη» (1953) και πολύ αργότερα «Τα ελληνικά νησιά» (1978) που υμνολογούν το ελληνικό φως, «το γυμνό μάτι του Θεού». Τα «Πικρολέμονα» της Κύπρου αφήνουν πικρές ιδεολογικές γεύσεις, ωστόσο ο Ντάρελ με το «Αλεξανδρινό Κουαρτέτο» έγινε ο πρωτοπόρος πλοηγός της Ανατολικής Μεσογείου. Το ίδρυμα Durrell School of Corfu στην Κέρκυρα παραμένει δραστήριο, συμβάλλοντας μέχρι και σήμερα στην επέτειο για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Λόρενς Ντάρελ το 2012.

Ο Τζον Φόουλς με τον «Μάγο» (1966) έχτισε έναν δικό του ήρωα, πάνω στα πρότυπα του Πρόσπερου της «Τρικυμίας» του Σαίξπηρ και της «Οδύσσειας». Ο «Μάγος» είναι η πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Νίκολας Ερφ, ενός νέου άντρα που αποφασίζει να διδάξει Αγγλικά στο Σχολείο του Λόρδου Βύρωνος στην Ελλάδα, στο νησί Φράξος. Η Φράξος, το φανταστικό νησί όπου διαδραματίζεται η ιστορία, δεν είναι παρά οι Σπέτσες, όπου ο συγγραφέας δίδαξε το 1951-1952. Εκεί, σε μια απομακρυσμένη βίλα, θα γνωρίσει έναν πλούσιο και αινιγματικό τύπο, ονόματι Μωρίς Κόγχις. Ο Κόγχις είναι μια πολύπλοκη προσωπικότητα, ένας «μάγος», ένας ηθικά διφορούμενος χαρακτήρας που θα υποβάλει σε δοκιμασίες τον Νίκολας. Το τοπίο της Ελλάδας, η θάλασσά της, το φως και η μυθική της ατμόσφαιρα κάνουν τον Ερφ να νιώσει ότι βρίσκεται σε έναν άλλο κόσμο, σε έναν χώρο του θαύματος, όπου μπορεί κανείς να εξερευνήσει και τις πιο απόκρυφες πτυχές της ανθρώπινης φύσης. Η ταινία στην οποία βασίστηκε στο μυθιστόρημα (1968) είχε πρωταγωνιστές τον Αντονι Κουίν και τον Μάικλ Κέιν.

Ο Μπάρι Ανσγουορθ, που πέθανε τον Ιούνιο του 2012, έζησε στην Ελλάδα όπως ο Ντάρελ και ο Φόουλς, και δίδαξε αγγλικά. Τουλάχιστον τρία βιβλία του έχουν ελληνικά θέματα και αυτό που ξεχωρίζει είναι το «Νησί του Πασχάλη» (1980), ένα μυθιστόρημα εποχής που διαδραματίζεται τις παραμονές της κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ένα ελληνικό νησί, απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές. Οπως και η Φράξος, είναι φανταστικό, αλλά οι οικείες περιγραφές παραπέμπουν στην ελληνικότητα του τοπίου. Εδώ ένας έμμισθος έλληνας πληροφοριοδότης, ο Πασχάλης, παρακολουθεί τους συμπατριώτες του και δίνει αναφορές στην Πόλη, ώσπου καταφτάνει ένας αμφιλεγόμενος άγγλος αρχαιολόγος που θα διεκδικήσει μια κοσμοπολίτισσα γοητευτική ζωγράφο την οποία έχει ερωτευτεί ο Πασχάλης. Στη συντροφιά θα «προστεθεί» και ένας Κούρος που ανακαλύπτεται στην πλαγιά ενός βουνού. Το μυθιστόρημα γυρίστηκε ταινία το 1988, με τον Μπεν Κίνγκσλεϊ και την Ελεν Μίρεν στους πρωταγωνιστικούς ρόλους.

Ο Λουί ντε Μπερνιέρ ήρθε νεαρός για τουρισμό στην Ελλάδα και αισθάνθηκε να τον «πληγώνει» σεφερικά, όπως δήλωσε. Με το «Μαντολίνο του λοχαγού Κορέλι» (1994) έκανε ένα από τα μεγαλύτερα εκδοτικά μπεστ σέλερ στην Αγγλία και έστειλε κατά χιλιάδες τους τουρίστες στην Κεφαλονιά. Η ιστορία του ιταλού κατακτητή, το 1944, που λατρεύει το μαντολίνο του και την Ελληνίδα Πελαγία συγκίνησε τα πλήθη, εξόργισε τους ιστορικούς και τους αριστερούς, αλλά ανέδειξε τις λογοτεχνικές ικανότητες του Ντε Μπερνιέρ. Αλλωστε ο βρετανός συγγραφέας ξεκίνησε ως ένας από τους είκοσι καλύτερους νέους συγγραφείς τη δεκαετία του ’90. Η ομώνυμη ταινία το 2001 εκτόξευσε πωλήσεις και τουριστικές αποστολές, με αποτέλεσμα ακόμη και μπαρ στην Αγία Ευφημία να μετονομάζονται σε Captain Corelli’s. Η επόμενη απόπειρά του να γράψει τα δικά του «Ματωμένα χώματα», με τα «Πουλιά χωρίς φτερά», μάλλον δεν στάθηκε επιτυχής.

Η Βικτόρια Χίσλοπ γνώρισε μεγάλες πωλήσεις με το «Νησί», τη γνωστή συγκινητική ιστορία που, χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές αξιώσεις, γιάτρεψε τουριστικά το νησί της Σπιναλόγκας. Χρόνια πριν, το «Ποιος πληρώνει τον βαρκάρη» (1977) του Μάικλ Μπερντ, μυθιστόρημα που προέκυψε από την περίφημη σειρά του BBC, έκανε και πάλι δημοφιλή την Κρήτη και τον Γιάννη Μαρκόπουλο!

Στην Κρήτη επίσης ο ντετέκτιβ Αλεξ Μαύρος, δημιούργημα του Σκωτσέζου και διαμένοντος στην Ελλάδα συγγραφέα αστυνομικής λογοτεχνίας Πολ Τζόνστον, λύνει ένα ακόμη μυστήριό του. Πολλά ακόμη αστυνομικά και αισθηματικά βιβλία τσέπης αναφέρονται στα νησιά μας• παράδειγμα του Αμερικανού Τζέφρι Σίνγκερ που ζει στη Μύκονο και τα βιβλία του διαδραματίζονται στη Μύκονο, στην Πάτμο, στην Τήνο, με πρωταγωνιστή τον αστυνόμο Καλδή. Μάλιστα κυκλοφορούν και στις δύο γλώσσες, με καλοκαιρινά πάντα εξώφυλλα, και την πρωτοτυπία να είναι τα μοναδικά βιβλία του εκδοτικού οίκου Αικατερίνη Λαλαούνη.

Οπως δείχνει και η περίπτωση Φρέιν, η islomania είναι μεταδοτική. Νησιά έχουμε εκατοντάδες, οπότε θα βρίσκουν μια θέση στο πέλαγος της γραφής, αρκεί να αξιοποιήσει κανείς τις ευκαιρίες αυτές (μήπως το υπουργείο Πολιτισμού ή ίσως ένας φορέας πολιτισμικής πολιτικής), προσκαλώντας συγγραφείς και δημιουργώντας συνθήκες για έμπνευση και δημιουργία.