Ο νορβηγός Σελίν εστιάζει στον πόλεμο ως μόνιμη συνθήκη στις σχέσεις των ανθρώπων

Θεωρώ ότι το μυθιστόρημα αυτό, που είχα την ευτυχία να μεταφράσω πριν από μια εικοσαετία, σημαίνει για τη μελέτη της ανθρώπινης κατάστασης στα χρόνια που ακολούθησαν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ό,τι το «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας» του Σελίν για το ίδιο θέμα στα χρόνια μετά τον Πρώτο. Αν δεν έμεινε εξίσου διάσημο στην παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας, που ξέρουμε πόσο λίγο παγκόσμια, απροκατάληπτη και ειδοποιημένη είναι, αυτό οφείλεται μάλλον στο πολύ μικρότερο βάρος της χώρας και της γλώσσας του συγγραφέα στη διεθνή σκηνή.

Ο νορβηγός Γενς Μπιέρνεμπο (1920 – 1976) ήταν μια εξαιρετικά αντιφατική προσωπικότητα (όπως και ο Σελίν άλλωστε), με ροπή στην πρόκληση και το σκάνδαλο, αλλά και στην κατάθλιψη, της οποίας τελικό αποτέλεσμα ήταν να βάλει ο ίδιος τέρμα στη ζωή του. Είναι, όμως, ο σημαντικότερος συγγραφέας που έβγαλε ώς σήμερα η νορβηγική λογοτεχνία μετά την εποχή του Κνουτ Χάμσουν.

«Η στιγμή της ελευθερίας», το αριστούργημά του, εκδόθηκε το 1966, αποθεώθηκε από την κριτική (και όχι μόνο στη Νορβηγία), τιμήθηκε με το κρατικό βραβείο λογοτεχνίας. Είναι ένα ημιαυτοβιογραφικό οδοιπορικό στην Ευρώπη του ’40 και του ’50, γραμμένο από έναν αναρχικό ανθρωπιστή σοκαρισμένο από όσα είδε και έζησε, αλλά αποφασισμένο να τα καταγράψει και να τα εξονυχίσει με χειρουργική ακρίβεια, χωρίς να αφήνει τα συναισθήματά του να θολώνουν τη ματιά του εμποδίζοντάς τον να φτάσει στη γυμνή και τρομακτική αλήθεια τους.

Ο πόλεμος είναι πανταχού παρών σ’ αυτό το βιβλίο. Όχι όμως τόσο ως συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός όσο ως μόνιμη συνθήκη στη ζωή και τις σχέσεις των ανθρώπων (για «έκρηξη της ειρήνης» μιλάει ειρωνικά ο Μπιέρνεμπο). Στρατόπεδα συγκέντρωσης, βομβαρδισμένες πόλεις, ανθρώπινες εκατόμβες, όλα αυτά υπάρχουν στο φόντο των σελίδων του βιβλίου, αλλά ο συγγραφέας δεν εστιάζει εκεί. Τον απασχολεί προπαντός η καθημερινή φρίκη και το παράλογο της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αυτό είναι που δίνει διαχρονικότητα στη «Στιγμή της ελευθερίας», μετουσιώνοντας την ιστορική εμπειρία σε υπαρξιακό στοχασμό.

Η αφηγηματική συνθήκη που επινοεί ο Μπιέρνεμπο για να παρουσιάσει το υλικό του (ένα είδος υβρίδιου ανάμεσα σε ημερολόγιο και δοκίμιο) είναι παράξενη. Ο αφηγητής του έχει καταλήξει, μετά τις πολύχρονες περιπλανήσεις του, ταπεινός κλητήρας σ’ ένα νυσταλέο πριγκιπάτο των Άλπεων. Έχει χάσει τη μνήμη του και πασχίζει να θυμηθεί, γιατί θέλει να γράψει μια «Ιστορία της θηριωδίας» και, μέσα από την αναγνώριση του αληθινού εαυτού του, να κατακτήσει την ελευθερία.

Κάθε τόσο, κομμάτια από το παρελθόν του αναδύονται στη συνείδησή του, σκόρπια αλλά με κρυστάλλινη, θα έλεγε κανείς βασανιστική διαύγεια, και η ιστορία του, μολονότι παραμένει αποσπασματική, αποκτά περίγραμμα. Παρακολουθούμε, έτσι, μια ευρωπαϊκή οδύσσεια που άρχισε την ημέρα ακριβώς της έκρηξης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σ’ ένα θλιβερό μπορντέλο του Αμβούργου, όπου μια πινακίδα προειδοποιούσε «Δεν εξυπηρετούνται Εβραίοι», ενώ έξω οι Γερμανοί πανηγύριζαν για τον πόλεμο.

Συνεχίστηκε στην ουδέτερη Σουηδία, όπου ο αφηγητής είχε καταφύγει ως πρόσφυγας. Πέρασε πάλι από την, ερειπωμένη πια, μεταπολεμική Γερμανία και ακολούθησαν μεθυσμένες περιπλανήσεις σε πόλεις και χωριά της Ιταλίας.

Οι τυχαίες, εφήμερες ή και εντελώς φευγαλέες συναντήσεις του αφηγητή στη διάρκεια αυτής της πορείας του στοιχειοθετούν το παράλογο της ανθρώπινης κατάστασης και, έμμεσα, τη θηριωδία στην οποία αυτή μπορεί να οδηγήσει, όταν δεν έχει ήδη οδηγήσει. Ο Μπιέρνεμπο καταγράφει αυτές τις εμπειρίες με ψυχραιμία και μια δόση μαύρου χιούμορ, όπως οι φλωρεντινοί ζωγράφοι της Αναγέννησης, στους οποίους αναφέρεται συχνά.

Είναι καταπληκτική η ιστορία του βάναυσου γερμανού δεσμοφύλακα σ’ ένα στρατόπεδο κρατουμένων στη Νορβηγία, που μετά τον πόλεμο γράφει εν πλήρει αθωότητι στα θύματά του ζητώντας τους ελεημοσύνη και με τα τρόφιμα που του στέλνουν (για να κάνουν τέλειο το καλαμπούρι, όπως λένε) ανοίγει δουλειές στη μαύρη αγορά, ώσπου γίνεται μέγας και τρανός επιχειρηματίας.

Ενας ανθρωπάκος από την Εσθονία, ομολογεί αβίαστα ότι ήταν μέλος των φοβερών Waffen SS και μιλάει για τα εγκλήματά του με ανατριχιαστική αφέλεια.

Συχνά, όμως, οι περιγραφές του Μπιέρνεμπο έχουν μια αδιόρατη τρυφερότητα ή μια βαθύτερη ανθρωπιά, που μπορεί πράγματι να συνοδεύει παράλογες και νοσηρές καταστάσεις. Η άγνωστη Ιταλίδα που δίνεται στον αφηγητή για λίγα χρήματα στα βράχια του λιμανιού, με τη μικρή κόρη της να παρακολουθεί τη συνουσία από δίπλα, κουβαλάει μια βουβή απελπισία που μοιάζει να γίνεται ερωτικό ξέσπασμα.

Αλλοτε, υπάρχει ένας μακάβριος, ψυχρός, αλλά στην πραγματικότητα σπαρακτικός σαρκασμός σε σελίδες όπως αυτές όπου ο Μπιέρνεμπο υπολογίζει με επιστημονική λεπτολογία πόσο και τι ποιότητας λίπασμα έδωσαν στη θελκτική γη της Αλσατίας οι δεκάδες χιλιάδες νεκροί της μάχης του Βερντέν, ανάλογα με την ηλικία, την εθνικότητα και τον βαθμό τους.

Και, για να μη μας μείνει η παραμικρή αμφιβολία ότι η ιστορία της ανθρώπινης θηριωδίας δεν περιορίζεται σε πολεμικές συρράξεις ή σε διεστραμμένα άτομα, μαθαίνουμε ότι οι φιλήσυχοι, ευπρεπείς, καλοκάγαθοι πολίτες του πριγκιπάτου μεταμορφώνονται πότε πότε, υπό την επήρεια του ανέμου φεν, που πνέει από τις Άλπεις, σε μανιακούς δολοφόνους. Το Κακό έχει βαθιές ρίζες στην ανθρώπινη φύση.

Κριτικός λογοτεχνίας και μυθιστοριογράφος, που σπούδασε ανθρωπολογία και δίδαξε το θέμα της σεξουαλικότητας στην τέχνη, ο Δημοσθένης Κούρτοβικ έχει ξεχωρίσει μεταξύ άλλων και με τα μυθιστορήματα «Το ελληνικό φθινόπωρο της Εύα-Μαρία Μπένγκστον», «Η νοσταλγία των Δράκων», «Τι ζητούν οι βάρβαροι» (Εκδ. Εστία) και με το δοκιμιακό «Αντιλεξικό νεοελληνικής χρηστομάθειας» (Εκδ. Νεφέλη)