«Κάποιος μας κάνει πλάκα»

Ο περουβιανός συγγραφέας Μάριο Βάργκας Λιόσα, δύο δεκαετίες αφότου διεκδίκησε χωρίς επιτυχία την προεδρία της χώρας του, συνεχίζει να ασχολείται με την πολιτική. Και παρότι τα προβλήματα της αγαπημένης του Λατινικής Αμερικής δεν είναι λίγα, εκείνος στρέφει τα μάτια του στην Ευρώπη αλλά ιδιαίτερα και στην Ελλάδα. Αλλωστε πρόσφατα ο τιμημένος με Νομπέλ Λογοτεχνίας το 2010 Λιόσα με επιστολή του στην ισπανική εφημερίδα «Ελ Παΐς» χαρακτήρισε τη χώρα μας «σύμβολο της Ευρώπης», τονίζοντας ότι «η Ελλάδα δεν μπορεί να πάψει να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της Ευρώπης χωρίς η τελευταία να μετατραπεί σε μια γκροτέσκα καρικατούρα του εαυτού της, καταδικασμένη στην πιο παταγώδη αποτυχία».

Ο Λιόσα μπορεί να έχει διαρκώς τεντωμένες τις κεραίες του για τα σήματα της εποχής, έχει όμως εδώ και λίγο καιρό την έντονη και άβολη αίσθηση ότι κάποιος του κάνει πλάκα. Ξεκίνησε να το αισθάνεται κατά την επίσκεψή του σε ζωγραφικές εκθέσεις, παρακολουθώντας κάποιες συναυλίες, βλέποντας ορισμένες ταινίες και τηλεοπτικές εκπομπές. Η αίσθηση αυτή δεν τον εγκατέλειψε ούτε όταν ξάπλωνε στον καναπέ να διαβάσει βιβλία ή εφημερίδα. Αυτές τις στιγμές, όπως εξηγεί ο ίδιος, τον κατέκλυζε η αίσθηση ότι τον κοροϊδεύουν, ότι ήταν «απροστάτευτος απέναντι σε μια ύπουλη συνωμοσία», προκειμένου να τον κάνουν να νιώσει ηλίθιος ή αμόρφωτος, για να τον κάνουν να πιστέψει ότι η τέχνη ήταν μια απάτη, ο πολιτισμός ένα ψέμα.

Από αυτό το συναίσθημα προέκυψε μια πεποίθηση την οποία ο Λιόσα περιέγραψε στο δοκίμιό του «Ο πολιτισμός του θεάματος» από τις εκδόσεις Alfaguara. Στις σελίδες του δοκιμίου ο νομπελίστας ανατέμνει τη μετατροπή της κουλτούρας σε χάος, μέσα στο οποίο «δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζουμε τι είναι πολιτισμός, που είναι τα πάντα και δεν είναι τίποτα». Αυτή η διάλυση της ιεραρχίας δείχνει, σύμφωνα με τον Λιόσα, τον θρίαμβο της επιπολαιότητας, την καθολική κυριαρχία της διασκέδασης. Ωστόσο τα αποτελέσματα αυτού του κλίματος ακραίας κοινοτοπίας δεν περιορίζονται στον πολιτισμό.

Για τον 75χρονο περουβιανό συγγραφέα η ουσία της κουλτούρας του θεάματος έχει αναισθητοποιήσει τους διανοουμένους, έχει αφοπλίσει τη δημοσιογραφία και, πάνω απ’ όλα, έχει οδηγήσει στην υποτίμηση της πολιτικής, ενός τομέα όπου ο κυνισμός κερδίζει έδαφος και επεκτείνει την ανοχή απέναντι στη διαφθορά.

Ο συγγραφέας του «Πότε πήραμε την κάτω βόλτα» («Conversacion en la Catedral» 1969, εκδ. Εξάντας) πιστεύει ότι ο πολιτισμός έχει ευτελισθεί, ότι θριαμβεύει η επιπολαιότητα στη χειρότερη μορφή της, ότι ο ερωτισμός χάνεται υπέρ της πορνογραφίας, ότι τελικά ο μεταμοντερνισμός είναι ένα αποτυχημένο πείραμα και ότι αυτό που βασιλεύει είναι η κουλτούρα του ελαφρού θεάματος: «Ναι, δεν υπάρχει διαφυγή. Η ιστορία διαμορφώνεται διαρκώς. Ζούμε μια εποχή απροσδόκητων αλλαγών. Αν, όταν ήμουν νέος, κάποιος μου έλεγε ότι θα διαλυθεί η ΕΣΣΔ, η Κίνα θα γίνει καπιταλιστική, ότι η Λατινική Αμερική θα είναι σε αναπτυξιακή πορεία και η Ευρώπη θα ζει μια τεράστια οικονομική κρίση, δεν θα τον πίστευα. Φυσικά, κάποιος μπορεί να περιμένει ότι θα ανανεωθεί η πολιτιστική ζωή, οι τέχνες και θα εγκαταλειφθεί ο δρόμος της επιπολαιότητας, ο οποίος πιστεύω ότι αποτελεί ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του σήμερα. Αλλωστε όλη αυτή η ελαφρότητα και ο ευτελισμός έχουν συνέπειες και στην πολιτική και στη σεξουαλική ζωή και στις ανθρώπινες σχέσεις».

Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα θεωρεί τραγικό το γεγονός ότι ακριβώς σε μια εποχή όπου η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος είναι αλματώδης, ο πολιτισμός μετατρέπεται σε καθαρή ψυχαγωγία, κάτι πολύ επιφανειακό, ένα κενό αδύνατο να γεμίσει. Επειδή, λέει, «τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την υπερβατική, πλήρη νοημάτων, πνευματική ζωή». Επεκτείνει την κριτική του στη σύγχρονη κουζίνα ή στη μόδα, τα οποία γίνονται πλέον μέρος της υψηλής κουλτούρας. «Αυτό είναι μία από τις εκδηλώσεις κοινοτοπίας και ευτελισμού. Δεν έχω τίποτα εναντίον της μόδας, νομίζω πως είναι σπουδαίο το ότι υπάρχει ανησυχία για τη μόδα, αλλά σίγουρα δεν νομίζω ότι η μόδα μπορεί να αντικαταστήσει τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία ή την κλασική μουσική ως πολιτιστική αναφορά. Και αυτό ακριβώς είναι που συμβαίνει σήμερα. Είναι πιο σημαντική η συζήτηση για τη μόδα από τη συζήτηση για τη φιλοσοφία ή τη μουσική. Αυτό αποτελεί μια επικίνδυνη διαστρέβλωση και επικράτηση της επιπολαιότητας». Τι είναι επιπολαιότητα; «Το να έχεις ένα σύστημα αξιών εντελώς μπερδεμένο, το να θυσιάζεις το μεγάλο, μακροπρόθεσμο όραμα για έναν μικρό, άμεσο σκοπό. Ακριβώς αυτό είναι σήμερα το θέαμα».