Ενας Γερμανός σκηνοθετεί την κρίση

Τα φώτα σβήνουν, η παράσταση αρχίζει. Με τις πρόβες ενός έργου στη σκηνή. Κεφάλια σκυμμένα, ηθοποιοί πηγαινοέρχονται, κοιτάζουν το δέρμα τους, το τσιμπάνε, επαναλαμβάνουν συνεχώς τη λέξη «εγώ», μιλάνε σε μικρόφωνα, οι φωνές τους όμως δεν ακούγονται. Βασικός χαρακτήρας τού «Protect me», ο συγγραφέας και σκηνοθέτης ενός έργου για το οποίο όμως ο δημιουργός του δεν μπορεί να βρει τίτλο.

«Ακόμα δεν έχω τίτλο για αυτό το έργο» λέει. «Ενας τίτλος μπορεί να ‘ναι μια ανάθεση σ’ έναν συγγραφέα· ένας τίτλος μπορεί να ‘ναι πρόσχημα για την κατεύθυνση, για το θέμα, το ταξίδι· ένας τίτλος μπορεί να υποδεικνύει: να προς τα ‘κεί πρέπει να τραβήξεις, αυτό θα ‘πρεπε να κοιτάξεις με μεγαλύτερη ακρίβεια. Ομως μέσα στο κεφάλι μου, επί του παρόντος, έχω συνεχώς αυτές τις κρίσεις και καταρρεύσεις και, ναι, Κρίση θα ‘ταν ένας καλός τίτλος.

Υπερβολικά κουρασμένος, ανάλγητος με τους γύρω του, προβάλλει μια ύπαρξη εύθραυστη που καθώς φροντίζει τον ετοιμοθάνατο πατέρα του φέρνει στον νου του παιδικές αναμνήσεις από τη μεταπολεμική Γερμανία. Η έννοια της προστασίας μοιάζει να διαπερνά όλο το έργο. Εξαρτημένος από τον θεραπευτή του, αντί να απολαύσει το μασάζ στο ταϊλανδέζικο θέρετρο «Protect me» μιλάει μέσω skype μαζί του.

Για τον συγγραφέα, ο σύγχρονος πολιτισμός είναι μια κατάσταση πολέμου: «Εξαντλημένοι διαχειριστές κεφαλαίων κάνουν τάι τσι κάτω από τον απογευματινό ήλιο. Αυτό το μέρος είναι ένα στρατιωτικό νοσοκομείο, όπως εκείνο που μεταφέρθηκε ο πατέρας μου το 1945 αφού μαζί με τους συντρόφους του έκαναν συντρίμμια την Ευρώπη. Εδώ τώρα στέλνονται σπεκουλαδόροι για να επουλώσουν με βουδιστικές πρακτικές τα τραύματά τους από την επιθετικότητα του οικονομικού πολέμου. Είναι κι αυτό μια εμπόλεμη κατάσταση και θα πρέπει να κάνουμε κάτι». Πόσο σας μοιάζει άραγε ο πρωταγωνιστής του έργου σας θα ρωτήσω τον Φαλκ Ρίχτερ αργότερα, όταν τέσσερις δημοσιογράφοι από την Ελλάδα συζητάμε μαζί του σ’ ένα από τα γραφεία της Σαουμπίνε. «Νομίζω ότι είναι ο εαυτός μου. Οταν έγραφα το έργο αναρωτήθηκα πώς μπορώ εγώ ως συγγραφέας να αντιδράσω σε όλο αυτό που συμβαίνει στο κόσμο, τόσο ως προς την πολιτική όσο και ως προς την προσωπική κατάσταση» απαντάει ο Ρίχτερ ο οποίος δηλώνει επηρεασμένος από τον Γκέοργκ Μπίχνερ, γερμανό επαναστάτη συγγραφέα του 19ου αιώνα.

«Βεβαίως ξέρω ότι δεν είναι εύκολο για έναν συγγραφέα να προκαλέσει επανάσταση με το έργο του, παρ’ όλα αυτά βάζω τον συγγραφέα να σκέφτεται συνεχώς διάφορες πιθανότητες δράσης και τι πρέπει να γράψει ώστε να προκαλέσει μια αντίδραση. Αυτό λοιπόν νομίζω ότι είναι κατά κάποιον τρόπο το λινκ ανάμεσα σε μένα και τον χαρακτήρα του έργου μου. Είναι μια αναζήτηση για τις διαφορετικές δυνατότητες που έχει κανείς. Το θέμα για μένα είναι προς ποια κατεύθυνση θα κινηθεί το ανθρώπινο είδος. Γιατί μετά την οικονομική κρίση του 2008 οι άνθρωποι είτε προσπαθούν να επαναφέρουν το ισχύον σύστημα είτε αναζητούν εναλλακτικές λύσεις».

Η κρίση πρωταγωνιστεί

Οχι μόνο στην πρώτη σκηνή αλλά σε όλη τη διάρκεια του έργου η κρίση είναι παρούσα σε κάθε επίπεδο και προβάλλεται από το προσωπικό επίπεδο στο κοινωνικό και αντίστροφα. Σαφώς πολιτικοποιημένος, ο Φαλκ Ρίχτερ δεν διστάζει να επεκταθεί μιλώντας μαζί μας για την κρίση. «Αναρωτιόμουν τελικά πώς συνδέεται με τις κοινωνικοοικονομικές δομές και πώς επηρεάζει την ψυχή και το σώμα μας. Γιατί είναι πολύ σημαντικό να καταλάβουμε ότι η κρίση δεν είναι κάτι αόριστο, έξω από εμάς, αλλά κάτι που επηρεάζει άμεσα τις ζωές μας» λέει.

Η οικονομική κρίση άλλωστε, και μάλιστα η ελληνική, ενέπνευσε τον συγγραφέα.

Ο Ρίχτερ δεν χαρίζεται στους Γερμανούς, ούτε διστάζει να μιλήσει για τα στερεότυπα και τις αιτίες της κρίσης: «Στον χώρο του Τύπου έχουμε ένα ακροδεξιό κομμάτι που μισεί και τη δική μου δουλειά και ένα αριστερό που πρέπει να πω ότι είναι πιο δίκαιο σε σχέση με την Ελλάδα. Από τη μια μεριά λοιπόν καλλιεργείται η εικόνα του τεμπέλη και διεφθαρμένου Νοτιοευρωπαίου, το παλιό στερεότυπο δηλαδή των Ελλήνων που δεν δουλεύουν, κάθονται στον ήλιο, πίνουν και διασκεδάζουν. Είναι όμως ξεκάθαρο γιατί το κάνουν. Είναι ένα είδος παιχνιδιού με όλα τα παλιά στερεότυπα του εθνικισμού που θέλει την οικονομική κρίση στην Ευρώπη να έχει προκληθεί από την τεμπελιά των Ελλήνων ενώ όλοι ξέρουμε ότι έχει προκληθεί από τους κερδοσκόπους. Οι οικονομικές αγορές δεν ελέγχονται, βασικά αυτή τη στιγμή έχουν πολύ μεγαλύτερη εξουσία από οποιαδήποτε πολιτική κυβέρνηση και οποιοδήποτε κόμμα. Και στη Γερμανία συμβαίνει το ίδιο, πριν πάρει οποιαδήποτε απόφαση η Ανγκελα Μέρκελ πρέπει να μιλήσει προηγουμένως με τη γερμανική τράπεζα».

Στο έργο του, οι άνθρωποι είναι απομονωμένοι, εστιάζουν στο δέρμα τους και το κοιτάζουν σαν να μη θέλουν να χάσουν την εικόνα του εαυτού τους. Τρέχουν σε spa, κάνουν κούρες και ο ρόλος του ψυχολόγου – coach είναι καθοριστικός για τη ζωή τους. Ο Ρίχτερ δεν χάνει την ευκαιρία να καυτηριάσει τις σύγχρονες θεραπείες στις οποίες καταφεύγει ο δυτικός άνθρωπος που τον προτρέπουν να μη θυμώνει, να είναι χαλαρός, να ελέγχει τα συναισθήματά του. Οι ήρωές του, αν και το επιδιώκουν, δεν συναντιούνται ποτέ. Το power game μοιάζει να είναι το επακόλουθο της κρίσης στις σχέσεις του ζευγαριού και ενώ οι σύντροφοι βρίσκονται συνεχώς σε μια αγωνιώδη αναζήτηση του άλλου, η συνύπαρξή τους μοιάζει αδύνατη. «Νομίζω ότι φοβούνται να δεσμευτούν πραγματικά, ξοδεύουν πολύ χρόνο με κάποιο πρόσωπο που δεν είναι κατάλληλο» λέει ο Φαλκ Ρίχτερ.

O λόγος είναι καταιγιστικός, αιχμηρός, κριτικός και βαθύτατα ποιητικός, και οι εικόνες εναλλάσσονται με ταχύτητα. Εικόνες κατάρρευσης ιδεών, σεξουαλικότητας, ηρεμίας που δίνουν τη θέση τους σε άγχος, αγωνία και απουσία κατεύθυνσης. Εικόνες πορνογραφικές που ανάγουν το σεξ σε επίπεδο κατανάλωσης, ανθρώπων που απομονώνονται στο συμβολικό εγώ τους μέσα σε γυάλινα δωμάτια – κλουβιά, αδύναμοι να επικοινωνήσουν με τους άλλους, ζευγάρια που υπάρχουν μεν αλλά δεν συναντιούνται ποτέ και ένας συγκλονιστικός γέρος πατέρας που καθώς αποσυντίθεται σε προσκαλεί να τον συμπαθήσεις.

Στην performance «Protect me», ο ρόλος των χορευτών είναι εξίσου σημαντικός με αυτόν των ηθοποιών και η συμμετοχή της χορογράφου ήταν εξίσου σημαντική στο ανέβασμα της παράστασης. «Σε αυτό το σόου δουλέψαμε πραγματικά πολύ μαζί. Δεν σκηνοθέτησα εγώ τους ηθοποιούς και εκείνη τους χορευτές» λέει ο Φαλκ Ρίχτερ για την Ανούκ Βαν Ντάικ, με την οποία συνεργάζεται εδώ και πολλά χρόνια:

«Στην αρχή περάσαμε τρεις εβδομάδες με συζητήσεις πάνω σε θέματα τα οποία μας απασχολούσαν πραγματικά. Δουλέψαμε επίσης πάνω στην εκφραστικότητα και έπρεπε να φέρουμε κοντά ηθοποιούς και χορευτές. Υπήρχαν πολλά διαφορετικά είδη κειμένων, κείμενα για αυτοσχεδιασμούς, με θέματα πολιτικά και κοινωνικά που είχαν ενδιαφέρον για μας. Ενα τέτοιο θέμα, π.χ., ήταν πώς κινείται το σώμα. Υπάρχει και ένα θνήσκον σώμα, το γερασμένο σώμα του γέρου που πεθαίνει. Καταρχάς λοιπόν ήταν μια διαδικασία σωματική η οποία αυτή καθαυτή μερικές φορές με ενέπνεε να γράψω κάτι».

Δούλεψαν λοιπόν από κοινού πάνω στο αγωνιώδες ερώτημα της αναζήτησης ενός άλλου λόγου ο οποίος είναι απαραίτητος για να προκύψει η αλλαγή και υποσυνείδητα μάλλον ο Φαλκ Ρίχτερ και οι συνεργάτες του βρήκαν τη λύση μέσα από μια μορφή συλλογικότητας η οποία δεν αναιρεί την προσωπικότητα και τις ποιότητες του καθενός αλλά τις συνθέτει για το κοινό καλό.