Ατόφια κομμάτια ζωής χωρίς σχόλια

Μια πρόχειρη ματιά στην υπόθεση των δεκατριών 45λεπτων επεισοδίων, μπορεί και να προκαλούσε σε κάποιους αμήχανα χασμουρητά. Οι αγωνίες της Αθηνάς και της Ζωής που προσπαθούν να κρατήσουν για λίγο ακόμα ανοιχτά τα μικρά μαγαζιά τους στο Κέντρο – δύο σημεία συνάντησης της ευρύτερης γειτονιάς – δεν είναι αυτό που θα λέγαμε χολιγουντιανό σενάριο. Ούτε η καθημερινότητα του Νίκου και του Θοδωρή, που λίγο πριν βγουν στη σύνταξη, παραδίδουν μαθήματα πρακτικής φιλοσοφίας από ένα συνεργείο για βέσπες στα Χανιά. Οι τέσσερις τοίχοι της Αμεσης Δράσης Αττικής, εκεί όπου τα τηλέφωνα χτυπούν εκατοντάδες φορές ημερησίως για σοβαρούς ή ασήμαντους λόγους, δεν ακούγονται και πολύ συναρπαστικοί ως κινηματογραφικό φόντο. Ενώ οι μικρές εισβολές από τη μουντή πραγματικότητα που δέχεται ένα κατάστημα νυφικών, κατά τα άλλα πεδίο γαμήλιων φαντασιώσεων, είναι κάτι που μάλλον συμβαίνει κάθε, μα κάθε μέρα.

Η σειρά Docville δεν σκοτίζεται και πολύ για τις εντυπώσεις. Από τον περασμένο Δεκέμβριο όταν έκανε πρεμιέρα στην ΕΤ1, έχει κατορθώσει όχι τόσο να χτυπήσει νούμερα υψηλής τηλεθέασης όσο να συζητιέται όλο και περισσότερο από μερίδα του κοινού και των κριτικών, που όταν πρόκειται για ντοκιμαντέρ επιλέγουν την απουσία σχολίου, αφήγησης ή μουσικής επένδυσης και προτιμούν τις ιστορίες που απομένουν, περιγράφοντάς τις ως «πολύτιμα θραύσματα ζωής» ή «μικρά αριστουργήματα». Η ιδέα είναι απλή και ανήκει στον ελληνογάλλο ντοκιμενταρίστα και παραγωγό της σειράς, Μάρκο Γκαστίν. Λίγα χρόνια πριν, επιθυμώντας να καταγράψει απλές ζωές απλών ανθρώπων της πόλης, άρχισε τις συγκεντρώσεις κάθε δύο εβδομάδες σε ένα μπαρ της Αθήνας μαζί με έλληνες συναδέλφους του, σχηματίζοντας κάτι σαν άτυπη λέσχη υπό τον τίτλο Dοc Club. Ο Γκαστίν πρότεινε τότε να αναλάβουν ο καθένας ένα συγκεκριμένο χώρο προς κινηματογράφηση (ένα περίπτερο, ένα νοσοκομείο ή μια πλατεία) και εκείνοι δέχτηκαν, κάποιοι έχοντας έτοιμο και το αντικείμενό τους. Ανέβαλαν για λίγο την έναρξη του εγχειρήματος λόγω υποχρεώσεων, έπειτα ήρθε η κρίση που προστέθηκε στα δημιουργικά κίνητρά τους και όταν δόθηκε η έγκριση (και μια μικρή χρηματοδότηση) της ΕΡΤ, κάπου εκεί στις αρχές του 2011, τα γυρίσματα άρχισαν.

Ζουμ στον άνθρωπο

«Κάθε επεισόδιο είναι μια οδός, ένας μικρόκοσμος όπου συμπυκνώνεται το μικρό δράμα της πραγματικότητας, με τους πρωταγωνιστές του σαν σε ταινία μυθοπλασίας», λέει ο Γκαστίν. «Οι χαρακτήρες όμως λένε την ιστορία μόνο με τις πράξεις τους χωρίς συνεντεύξεις, χωρίς κάποιος αφηγητής να σχολιάζει οτιδήποτε. Ο υπότιτλος της σειράς είναι “η ζωή χωρίς σχόλια” και αυτό είναι μια αισθητική και ηθική επιλογή, κάτι σαν το cinéma vérité. Κάποια ντοκιμαντέρ πάνε στην άκρη του κόσμου για κάτι ενδιαφέρον και εξωτικό. Δεν λέω ότι είναι άσχημα, εμένα όμως με ενδιαφέρουν όσα μιλούν για την πραγματικότητα που είναι δίπλα σου και μέχρι τώρα την αγνοούσες». Οχι ότι ο θεατής αγνοούσε, ας πούμε, ότι στη Θεσσαλονίκη υπάρχει ένα ιστορικό σκυλάδικο με το όνομα Ζυγός. Ο σκηνοθέτης Γιάννης Μισουρίδης που το επισκεπτόταν για αρκετές εβδομάδες μέχρι να ολοκληρώσει το επεισόδιο «Κωνσταντινουπόλεως 280», δεν το έκανε για να το προσθέσει στις λίστες διασκέδασης. Εστίασε τον φακό του στον Αρη, έναν ατζέντη που συνδυάζει τη μαγκιά και τη λεπτότητα, την ελπίδα και την αίσθηση μιας ζωής σπαταλημένης στη νύχτα, προκειμένου να αποκαλυφθεί μια «μικροκοινωνία» που αντιμετωπίζει την κρίση με τον δικό της τρόπο. Ποια ήταν η κατάλληλη σκηνοθετική προσέγγιση σε αυτή την περίπτωση; «Οι ομιλούσες κεφαλές έχουν χρησιμοποιηθεί πάρα πολύ, ειδικά στα ελληνικά ντοκιμαντέρ», λέει ο Μισουρίδης. «Η δυναμική των ιστοριών όμως είναι διαφορετική αν τις αφήνεις να αποκαλυφθούν χωρίς αφήγηση. Σκοπός μου ήταν μια εθνογραφική καταγραφή των ανθρώπων του μαγαζιού, παρακολουθώντας τις συνήθειές τους, τα μικρά τελετουργικά τους, τη γλώσσα του σώματός τους, που ανασυνθέτουν την ιστορία τους μπροστά στα μάτια μας».

Η πραγματικότητα με «δραματικούς όρους»

Η Κατερίνα Πατρώνη που πήγε με την κάμερά της στην Πλατεία Συντάγματος το καλοκαίρι του 2011 μαζί με τους «Αγανακτισμένους» αλλά και σε δύο μικρά καταστήματα της Αθήνας (για τα επεισόδια «Πλατεία Συντάγματος» και «Λασκάρεως 99»), δεν ξόδεψε τόσες ώρες με σκοπό να βγάλει λαβράκι ή να τεκμηριώσει με παραδείγματα αναλύσεις και στατιστικές. Στην πρώτη περίπτωση παρακολούθησε έναν μοναχό ή έναν χορτοφάγο ειρηνιστή, «ανθρώπους δηλαδή που δεν τους προσέχει κανείς, ούτε κόμματα ούτε κινήματα». Στη δεύτερη, είδε πώς ένα μαγαζί με τροφές για ζώα, ένα άλλο για μεταποιήσεις ενδυμάτων και οι ιδιοκτήτριές τους λειτουργούν ως τόποι συνάντησης μιας γειτονιάς, οι οποίοι έτσι και βάλουν λουκέτο θα επηρεάσουν το ανθρώπινο δίκτυο που δρα γύρω τους. «Στο Docville προσπαθούμε να μιλήσουμε και για το ύφος», λέει η Πατρώνη. «Το ντοκιμαντέρ δεν είναι, απαραίτητα, σαν ένας άνθρωπος που ξέρει τα πάντα για ένα θέμα ούτε μια οπτική εγκυκλοπαίδεια. Είναι και κινηματογράφος – και στον κινηματογράφο δεν υπάρχει συμπέρασμα ούτε η φωνή που τα γνωρίζει όλα και σου τα λέει. Είναι ένας τρόπος να δεις την πραγματικότητα με δραματικούς όρους».

Ούτε η περιλάλητη αντικειμενικότητα είναι το απόλυτο ζητούμενο των συντελεστών του Docville. Η Καλλιόπη Λεγάκη έστησε τον φακό της στο ΚΑΠΗ Κερατσινίου, γνωρίζοντας ότι «αντίθετα από όσα πιστεύουν οι περισσότεροι, το ΚΑΠΗ δεν είναι ένα μέρος βαρετό και μίζερο». Επικεντρώθηκε στο γηραιότερο ζευγάρι του, τον Μανώλη και τη Θοδώρα, και χρειάστηκε να περάσει καιρός μέχρι η παρουσία της να ξεχαστεί, μέχρι οι πρωταγωνιστές της να μπαίνουν στο πλάνο λέγοντας «καλημέρα σε όλους, καλημέρα και στην κάμερα». Εκείνη παρακολουθούσε διακριτικά, όχι σαν να περιεργάζεται «έντομα σε γυάλα», αλλά μέχρι «να γίνει η κάμερα κάποιος που σκύβει το κεφάλι και ακούει τον άλλον». «Δεν νομίζω ότι υπάρχει αντικειμενικότητα σε αυτό», λέει η Λεγάκη. «Εχει σημασία που επέλεξα να τραβήξω τη Θεοδώρα όταν ανεβαίνει στο φορτηγάκι και τα πόδια της τρεκλίζουν».

Κάτι παρόμοιο θέλησε να πετύχει και ο Σταύρος Ψυλλάκης κινηματογραφώντας δύο φίλους του που επισκευάζουν βέσπες στα Χανιά, ενώ στο φόντο της καθημερινότητας και των διαλόγων τους βρίσκεται η οικονομική κρίση. «Δεν υπάρχει αντικειμενική ματιά», λέει ο Ψυλλάκης. «Οι σκηνοθέτες είμαστε υποκείμενα που γοητευόμαστε ή απογοητευόμαστε από αυτό που βλέπουμε και το αποτέλεσμα είναι συνέπεια και της δικής μας παρουσίας. Αυτό που θέλω να κάνω στα ντοκιμαντέρ μου είναι να αφήνω να μιλούν για μια υπόθεση οι άνθρωποι που τους αφορά».

Τι σκοπό έχουν τελικά όλα αυτά; Εντάξει, κάποια επεισόδια όπως το «Λασκάρεως 99», το «Κωνσταντινουπόλεως 280», το «100» και αρκετά ακόμα έχουν φεστιβαλική πορεία, περνώντας από (ή αναμένοντας να εμφανιστούν σε) διοργανώσεις όπως το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, το Cinedoc, το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Κωνσταντινούπολης, το Prix Europa ή το Φεστιβάλ του Μπουένος Αϊρες. Ωστόσο ο Μάρκος Γκαστίν τονίζει ότι το είδος του ντοκιμαντέρ που υπηρετεί το Docville, το ντοκιμαντέρ παρατήρησης όπως το περιγράφει, είναι και για άλλους λόγους σημαντικό ή όλο και πιο πολύ αγαπητό. «Αντί να περνάμε από το ένα θέμα στο άλλο, χωρίς καλά καλά να γνωριζόμαστε με τους ανθρώπους με τους οποίους ασχολούμαστε, εμείς αποκτούμε οικειότητα και περνάμε χρόνο με τους πρωταγωνιστές μας», λέει ο Γκαστίν. «Και σε μια εποχή γενικής αμφισβήτησης του λόγου των πολιτικών και των δημοσιογράφων, όσων τέλος πάντως περιγράφουν την πραγματικότητα με έτοιμα λόγια, τέτοια ντοκιμαντέρ προτιμώνται από τον κόσμο που θέλει να δει πιο καθαρά την πραγματικότητα. Ή, έστω, ένα μέρος της».