Το κρεμμύδι του Βαλτινού

«Αποσιώπησα τον Σφακιανό που κόμπαζε από το μπαλκόνι του Δημαρχείου ότι τιμωρούσε τους “προδότες” με τις δύο κάμες στη ζώνη του, “την Ελένη και τη Μαριώ”. Στο κείμενο που δημοσιεύτηκε στο “Αντί” (18/2/2000) για τα “Πενήντα χρόνια από τον Εμφύλιο” αυτολογοκρίθηκα όταν περιέγραφα την είσοδο των ανταρτών στη Σπάρτη. Υπάρχει μια ψυχολογική δυσκολία να πεις την αλήθεια για όσα ξέρεις, όταν η κρατούσα εντύπωση είναι αντίθετη…». Αυτή την ψυχολογική δυσκολία μοιάζει να υπερβαίνει ο Θανάσης Βαλτινός στο καινούργιο του μυθιστόρημα με τον εύγλωττο τίτλο «Ανάπλους» (εκδ. Εστία), όπου… ξεφλουδίζει το δικό του κρεμμύδι των ιδεολογικών του επιλογών, της σεξουαλικής του ενηλικίωσης και της ποιητικής του. Ενας Γκίντερ Γκρας στη δική μας κλίμακα, που βγάζει σκελετούς από το ντουλάπι της εφηβείας του χρησιμοποιώντας αριστοτεχνικά αυτήν τη γραφή τύπου cinema – verité που τον έχει καθιερώσει.

Ακαδημαϊκός πλέον και πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, χορτασμένος τιμές, ογδοντάρης που μοιάζει νεότερος, ο Βαλτινός επιστρέφει στην Πελοπόννησο της σκοτεινής δεκαετίας του ’40, αλλά… αλλιώς. Οχι όπως το έκανε στην «Κάθοδο των εννιά» το 1963 ή στην «Ορθοκωστά» το 1994 – τα δυο συμπληρωματικά μυθιστορήματα που όρισαν τις ακανθώδεις σχέσεις του με την Αριστερά. Επιστρέφει κάνοντας τον απολογισμό του μέσα από μια επινοημένη συνέντευξή του που υιοθετεί δύο γωνίες: του πολιτικά ανυποψίαστου εφήβου, ο οποίος είναι 12 χρονών το 1944 και μέχρι το 1950 γίνεται μάρτυρας βίαιων γεγονότων «αποφασισμένων από άλλους», και του ώριμου συγγραφέα, ο οποίος αναστοχάζεται την εισβολή της Ιστορίας στις προσωπικές ζωές των ανθρώπων, με αφορμή δικές του εμπειρίες. Η «συνέντευξή» του ακούγεται αποδραματοποιημένη παρότι κυριαρχείται από άγρια περιστατικά, αληθινά ή φανταστικά, όπου χωνεύει κατά το συνήθειό του ομολογημένες ψευδομνησίες, ποιητικές εικόνες, αλλά και ιστορικά ντοκουμέντα. «Η πρόθεσή μου», μου εξηγούσε προχθές, «δεν είναι να κάνω πιο πειστικό το κείμενό μου, ούτε να κοροϊδέψω τον αναγνώστη, αλλά να το κάνω πιο δραστικό, βάζοντάς τον στο παιχνίδι των αμφιβολιών. Θέλω να αντιληφθεί τη σπέκουλα που γίνεται γύρω από εκείνη την εποχή, την άγνοια που εξακολουθεί να υπάρχει και την αδυναμία μας να απαλλαγούμε από το “τραύμα του Εμφυλίου” και να πάμε παρακάτω. Το βιβλίο μου δεν ιδεολογικοποιεί τα πράγματα – δεν το έκανα ποτέ – ανεξάρτητα από το αν τα θέματα που διάλεγα έκαιγαν».

Τα θέματά του καίνε πάντως και σήμερα. Ο Βαλτινός υιοθετεί ως αφετηρία του Εμφυλίου, «δηλαδή της αμφίπλευρης τρομοκρατίας», το 1943 και μιλά με εικόνες μοιράζοντας μεν τους αυτουργούς αλλά χωνεύοντας στην αφήγησή του την (αναθεωρητική) προσέγγιση αυτού που ονομάστηκε «νέο ρεύμα» στην Ιστορία. Και ενώ δέχεται πως παραγνωρίζει τη φορά των πραγμάτων εκείνη την εποχή, επιμένει να εστιάζει όχι στα αίτια, όχι στην Αντίσταση (η λέξη δεν αναφέρεται καν) επί Κατοχής, ούτε στην απροκάλυπτη ιδεολογική σύγκρουση δύο Ελλάδων μετά την Απελευθέρωση, αλλά στον φόρο του αίματος. Στις «μάταιες αιματοχυσίες» που προκαλούν οι επιθέσεις των ανταρτών στους Γερμανούς, στις υπερβολές των Ταγματασφαλιτών, στα «κηρύγματα θανάτου» από τους ΕΛΑΣίτες, στις «αντεκδικήσεις» που γενικεύτηκαν με τη δράση των Χιτών και των ΜΑΥδων στις αγροτικές περιοχές μέχρι την κατάρρευση του Δημοκρατικού Στρατού το 1949.

«Ως συγγραφέας δεν απονέμω δικαιοσύνη», μου απάντησε. «Κάθε περιστατικό, συνδυασμένο με ένα πλέγμα ιστορικών γεγονότων, αποβλέπει να οδηγήσει σε μια ευρύτερη αντίληψη για τα πράγματα. Δεν με απασχολεί η σχηματική πραγματικότητα αλλά το απόσταγμά της στην ποιητική του μορφή. Ετσι κυνηγώ την αθανασία μου».