Η ομορφιά της ασχήμιας

Η πορτογαλική λογοτεχνία μάς έχει δώσει εντυπωσιακά έργα με κυρίαρχα δομικά/μορφικά στοιχεία τους την παραληρηματική πρωτοπρόσωπη αφήγηση, την απουσία σημείων στίξεως, την αποσπασματική συνειδησιακή ροή, την αυτοψυχανάλυση και την ανακατασκευή του παρελθόντος.

Γεννημένη στην πρώην πορτογαλική αποικία Αγκόλα, η Ντούλτσε Μαρία Καρντόζο εντάσσεται προγραμματικά σε αυτή την καλά δομημένη εθνική παράδοση. Η καινοτομία της έγκειται στο ότι επιλέγει να κατασκευάσει τον λόγο μιας οριακής μυθιστορηματικής περσόνας, μιας τερατωδώς χοντρής γυναίκας, γόνου αστικής οικογένειας, που από τα μικρά της χρόνια δινόταν σε όλα τα αγόρια της γειτονιάς και στα ώριμά της αναζητεί την ηδονή σε περαστικούς και φορτηγατζήδες στα πάρκινγκ των εθνικών οδών. Η Βιολέτα αδιαφορούσε ανέκαθεν για τα χλευαστικά σχόλια της γειτονιάς, την έλλειψη τρυφερότητας και σεβασμού εκ μέρους των ερωτικών παρτενέρ του ημιώρου, τις ύβρεις και την περιφρόνηση. Κίνητρό της μοιάζει να είναι η ευτυχία των άλλων, η στιγμιαία έστω προσφορά έρωτα, η συμμετοχή σε μια ζωή που περνά αδιάφορη δίπλα της.

Σε ένα επαγγελματικό ταξίδι που συνδυάζεται με μια επαχθή ερωτική εμπειρία στο δάπεδο της τουαλέτας ενός σταθμού εξυπηρέτησης στην εθνική οδό η Βιολέτα θα παρεκκλίνει της πορείας της και θα βρει τον θάνατο σε ένα χωράφι. Το βιβλίο είναι αυτό που θα λέγαμε «βλέπει όλη τη ζωή της, τις στιγμές του θανάτου της». Μόνο που κάθε άλλο παρά σαν ταινία τις βλέπει. Σε αποσπασματικές ριπές της μνήμης, επαναλαμβανόμενες και ανακυκλούμενες ξανά και ξανά, θα αποκωδικοποιήσουμε όχι χωρίς δυσκολία τα οικογενειακά μυστικά και ψέματα: τις ρατσιστικές εμμονές της μητέρας, τις καταγγελίες κατά του πατέρα μετά την Επανάσταση των Γαριφάλων κ.λ.π. Η καθημερινότητα συμπλέκεται λοιπόν με μια γερή δόση οικογενειακών δραμάτων μέσω των οποίων απεικονίζονται δύο πράγματα: πρώτον, η πτώση της παλαιάς αστικής τάξης και η κατά τη μητέρα, ίσως και κατά τη συγγραφέα, άνοδος των βαρβάρων• και, δεύτερον, η συγκρότηση μιας μεταμοντέρνας κοινωνίας και οικονομίας, με τον τριτογενή τομέα να θριαμβεύει, την ανεργία των νέων να διογκώνεται και τον άνθρωπο να αυτοπραγματώνεται μέσω της κατανάλωσης. Διδακτικά και ενδεικτικά όλα τούτα και για τα καθ’ ημάς, αλλά και για τις δομικές ομοιότητες που συνδέουν τις δύο χώρες-παρίες της ευρωζώνης. Γιατί εντέλει από το βιβλίο δεν διαφεύγει η μέσω του θανάτου της ηρωίδας αλληγορική αναπαράσταση του θανάτου μιας χώρας.

Το μυθιστόρημα είναι ολόκληρο μία πρόταση. Απουσιάζουν τα κεφάλαια, οι παράγραφοι, τα κεφαλαία γράμματα και τα σημεία στίξεως. Εντούτοις οι ευφυείς παρατηρήσεις και το μαύρο χιούμορ της συγγραφέως, η καλή επεξεργασία του χρόνου και της μνήμης, η λελογισμένη χρήση πολιτικών παρεκβάσεων – με χαρακτηριστικότερη το ανεστραμμένο σύνθημα «λαός νικημένος, ποτέ πια ενωμένος» – νικούν την κούραση του αναγνώστη.