«Πες μου μαμά, γιατί τάχα
να πεινάμε;»
Εναν κόσμο εξαθλιωμένων Παριζιάνων του 19ου αιώνα, που υποφέρουν από την πείνα και το κρύο, περιγράφει ο Εμίλ Ζολά σε διηγήματά του, που μεταφράζονται πρώτη φορά στην Ελλάδα
Ζητιάνοι, εξαθλιωμένοι, άνεργοι εργάτες με πεινασμένα παιδιά, γέροι λίγο πριν από τον θάνατο: αυτός είναι ο κόσμος των αφηγημάτων του Εμίλ Ζολά, έτσι όπως τα επέλεξαν, τα μετέφρασαν και πρώτη φορά τα παρουσιάζουν στο ελληνικό κοινό ο μεταφραστής Φοίβος Πιομπίνος και οι εκδόσεις Ικαρος.
Καθόλου άστοχα: ο Εμίλ Ζολά είναι ο θεμελιωτής του νατουραλισμού στη λογοτεχνία, ενός νατουραλισμού που θέλει να περιγράψει με μεγάλη ακρίβεια την πραγματικότητα και, κυρίως, την πραγματικότητα των πιο περιθωριακών και εξαθλιωμένων, να περιγράψει τους κοινωνικούς παρίες δηλαδή, κατ’ αντίθεση προς τον πλούτο που περιγράφεται επίσης εντυπωσιακά.
Και αν τον Ζολά τον γνωρίσαμε από τα μεγάλα μυθιστορήματά του – με πρώτη τη «Νανά» που μετέφρασε το 1880 ο Ιωάννης Καμπούρογλου – ο συγγραφέας βιβλίων όπως «Η ταβέρνα», «Το στομάχι του Παρισιού», «Ζερμινάλ», «Το ανθρώπινο κτήνος», «Κατηγορώ» (συλλογή κειμένων για την υπόθεση Ντρέιφους) έχει πίσω του έναν τεράστιο αριθμό πολύ πιο σύντομων κειμένων, γραμμένων κυρίως για εφημερίδες. Μόνο σε μια εφημερίδα της Μασσαλίας υπολογίζεται ότι δημοσίευσε 1.800 κείμενα! Εχοντας περάσει αρκετά δύσκολα παιδικά χρόνια και ο ίδιος – ο μηχανικός πατέρας του, ιταλικής καταγωγής, πέθανε όταν εκείνος ήταν επτά και ο Εμίλ δεν μπόρεσε να πάρει γαλλική υπηκοότητα παρά στα είκοσι τέσσερά του – έγινε, μέσω της γραφής του, υπερασπιστής κάθε ανυπεράσπιστου.
Η συλλογή «Οι ώμοι της μαρκησίας και άλλα διηγήματα» που κυκλοφόρησε μόλις από τον Ικαρο, αποτελεί χαρακτηριστικότατο δείγμα της νατουραλιστικής γραφής και αυτών των ιδιαίτερων ευαισθησιών του συγγραφέα.
Τα διηγήματα που δημοσιεύονται εδώ μεταφράζονται, στο σύνολό τους, πρώτη φορά στα ελληνικά, με εξαίρεση την καταληκτική νουβέλα της συλλογής, με τον τίτλο «Πώς πεθαίνουν και πώς κηδεύουν στη Γαλλία» που μεταφράστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα.
Χαρακτηριστικό της ματιάς του Εμίλ Ζολά είναι το διήγημα «Ενα κλουβί άγριων θηρίων» στο οποίο ένα λιοντάρι και μια ύαινα, που το σκάνε από το κλουβί τους και πηγαίνουν να δουν το Παρίσι, «το κλουβί των ανθρώπων», επιστρέφουν τρομοκρατημένα από την αγριότητα του κόσμου και ασφαλίζουν καλά το κλουβί τους για να μην μπορούν να μπουν μέσα άνθρωποι και τους κάνουν κακό!
Δεν είναι η μόνη φορά που ο Ζολά χρησιμοποιεί ομιλούντα ζώα για να πει αυτό που θέλει. Στο «Γέρικο άλογο», μια ωραία μεταφορά για τα γηρατειά και το… δικαίωμα σύνταξης , το ταλαιπωρημένο άλογο λέει στον αφηγητή: «Τα αδέλφια σου καταχράστηκαν τις δυνάμεις μου. Οσο περισσότερο τα υπηρέτησα τόσο περισσότερο σκληρά μου φέρθηκαν. Υπάρχει ένας δίκαιος νόμος που θέλει να ανταμείβεται ο εργαζόμενος ανάλογα με την εργασία που προσφέρει. Ζητάμε να μας μεταχειρίζονται σύμφωνα με τον νόμο ετούτο και να κερδίζουμε, στα ωραία μας χρόνια, την ανάπαυση και τις φροντίδες που απαιτούν τα γηρατειά μας».
Στο διήγημα «Κατρίν» ασκεί κριτική στις καινούργιες κούκλες για κορίτσια – το ανάλογο της Μπάρμπι – που εκμαυλίζουν και ξεστρατίζουν τα παιδιά. Στους εξαιρετικούς «Ωμους της μαρκησίας» περιγράφει τη ζωή των πολύ πλουσίων. Και κάνει αντιδιαστολή ανάμεσα στη χαρά της πρωταγωνίστριας μαρκησίας – της οποίας οι εξαίσιοι ώμοι ήταν γνωστοί σε όλο το Παρίσι – για το χιόνι που της επιτρέπει να κάνει πατινάζ και στη δυστυχία μιας άστεγης που υποφέρει από το κρύο.
Αλλο διήγημα έχει πρωταγωνιστή έναν νεκροθάφτη, ενώ δεν λείπει και διήγημα με τον εύγλωττο τίτλο «Η ανεργία». Εκεί, περιγράφει το κλείσιμο – πτώχευση – ενός μικρού εργοστασίου, καθώς ακυρώνονται συνεχώς παραγγελίες και ο εργοστασιάρχης λέει πως έμεινε ταπί και περιμένει τους δικαστικούς κλητήρες.
Στο δεύτερο μέρος του διηγήματος παρακολουθεί έναν από τους εργάτες που ψάχνει απεγνωσμένα δουλειά, δεν βρίσκει τίποτα και κάθε βράδυ γυρνάει στη γυναίκα και τη μικρή του κόρη χωρίς ψωμί. «Πες μου μαμά, γιατί τάχα να πεινάμε;», είναι η φράση του κοριτσιού με την οποία το διήγημα τελειώνει.
Ανάμεσα άλλωστε στις πολλές σκηνές φτώχειας του 19ου αιώνα, στη μνήμη του Ζολά θα πρέπει να χαράχτηκαν και σκηνές από τη μεγάλη επισιτιστική κρίση – επίσης οικονομική και δημοσιονομική – που, όπως εύστοχα θυμίζει στο χρονολόγιό του ο μεταφραστής, ξέσπασε στην Ευρώπη το 1847. Ο Εμίλ ήταν τότε μόλις επτά ετών…