[Φαινόμενα] Φιλμάροντας τις σιωπές

Στιγμές της πόλης, ανθρώπινες ανάσες, σιωπές που μοιάζουν να εμπεριέχουν το ίδιο το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης, γωνιές της πόλης στις οποίες αποτυπώνεται εκείνη η ανθρώπινη δραστηριότητα που τους προσδίδει το ξεχωριστό χρώμα τους και περιεχόμενο, συχνά αθέατο στη βιαστική καθημερινότητα, όλα αυτά αναδεικνύονται από σειρές ντοκιμαντέρ που έχουν δώσει τα τελευταία χρόνια έξοχα δείγματα του είδους.

Παρακολουθήσαμε το βράδυ της Τετάρτης ένα επεισόδιο της εξαιρετικής σειράς «Docville» με τον τίτλο «Λυκαβηττός, Αϊ-Γιώργης» και την υπογραφή του Ηλία Γιαννακάκη. Η κάμερα κατέγραφε την ανθρώπινη δραστηριότητα στην κορυφή ενός από τους επτά συνολικά λόφους της Αττικής, ο οποίος έχει σφραγίσει μαζί με εκείνον της Ακρόπολης το τοπίο των Αθηνών, το βλέμμα των κατοίκων και των επισκεπτών της, την ιστορία και τη σύγχρονη καθημερινότητά της.

Με επίκεντρο τους χώρους μέσα στο εκκλησάκι του Αϊ-Γιώργη – χτισμένο τον 18ο αιώνα και σήμα κατατεθέν του λόφου απέναντι από τον ναό του Παρθενώνα – και έξω από αυτό, στο πλακόστρωτο απ’ όπου η απόλυτη θέα της πόλης προσελκύει πλήθος επισκεπτών, ο φακός αποτύπωσε τους φυσικούς ήχους, όπως θα τους άκουγε ένας απλός παρατηρητής, δίνοντας στον θεατή αυτήν ακριβώς τη θέση. Τη δυνατότητα να παρακολουθήσει μέσα στη μικρή διάρκεια της ταινίας όσα αποτελούν την καθημερινή «ζωή» του λόφου, μέχρι και τη γιορτινή στιγμή το βράδυ της Πρωτοχρονιάς. Χωρίς λόγια, χωρίς πρωταγωνιστές, εκτός από τη φιγούρα της ηλικιωμένης που φροντίζει το εκκλησάκι στην πρωινή βάρδια, «κομμάτι» του τοπίου και μιας μόνιμης ανθρώπινης παρουσίας που του προσδίδει το δικό της νόημα, η κάμερα οδηγούσε το βλέμμα του θεατή από το εσωτερικό της εκκλησίας στον γύρω χώρο και από εκεί στα δρομάκια που ανηφορίζουν οι περιπατητές και στις γωνιές των βράχων όπου φωλιάζουν τα πουλιά, καθώς και στο πλάτωμα έξω από το παλιό θέατρο που μένει κλειστό, όπου νεαροί βρίσκουν χώρο για να κάνουν φιγούρες με τις μοτοσικλέτες τους.

Ολόκληρη η σειρά «Docville» υπηρετεί εκείνη την αυθεντική παράδοση του ντοκιμαντέρ που επιμένει στις σιωπές περισσότερο από τον λόγο, αρνούμενη να υποταχθεί στους όρους της τηλεοπτικής ενημερωτικής φαντασμαγορίας, οι οποίοι σιγά σιγά επιβάλλονται στο είδος. Είναι μια συζήτηση που έχει ανάψει αυτό τον καιρό, σχετικά με τη στρέβλωση του ντοκιμαντέρ από τα σύντομα ρεπορτάζ που γυρίζονται για να προβληθούν στο πλαίσιο ενός τηλεοπτικού μαγκαζίνο. «Πρόκειται για μια αληθινή μάχη» λέει σε συνέντευξή του στην «Le Monde» ο γάλλος ντοκιμαντερίστας Ζαν-Ξαβιέ Ντε Λεστράντ, με ένα Οσκαρ καλύτερου ντοκιμαντέρ (2002) και πολλά ακόμη διεθνή βραβεία. Εχει κατακλυσθεί η αγορά από τέτοια ρεπορτάζ, χωρίς καν άποψη, που απλώς αποτυπώνουν βιαστικά διάφορες εικόνες και ενώ μοιάζει να διατίθενται όλο και περισσότερα χρήματα από την τηλεόραση, ο πραγματικός χώρος για την τέχνη του ντοκιμαντέρ συρρικνώνεται.

Η διαφορά μεταξύ ενός τέτοιου τηλεοπτικού προϊόντος και ενός αληθινού ντοκιμαντέρ τέχνης δίνεται με σαφήνεια από τον Λεστράντ. Το πρώτο δεν κινηματογραφεί τη ζωή χωρίς να υπάρχει κάποιο σημαντικό γεγονός που να αποτελεί το επίκεντρο της αφήγησης ενώ το δεύτερο φιλμάρει τα βλέμματα, τις σιωπές, τον χρόνο μέσα στον οποίο συντελείται ένα γεγονός.

Σε αυτό ακριβώς το πνεύμα, τα ντοκιμαντέρ της σειράς «Docville» και οι σειρές που έχουν δώσει ανάλογης ποιότητας δείγματα, όπως η «Εκτός των τειχών», οι «Φυλές της Αθήνας» κ.λπ., με κινηματογραφιστές όπως οι Αβρανάς, Τζουμέρκας, Λεγάκη, Ευαγγελάτου, Κιάος κ.ά., συντηρούν στο μικρό, ελληνικό τηλεοπτικό τοπίο την υψηλή τέχνη αυτού του ιδιαίτερου κινηματογραφικού είδους.