«Τώρα πια με τρομάζει περισσότερο το να μην μπορέσω να ζήσω»

Ψυχίατρος στο Δαφνί (Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής) από το 1974, επιστημονική υπεύθυνη της Μονάδας Απεξάρτησης Τοξικομανών ΨΝΑ – 18 Ανω και εκδότρια του περιοδικού «Τετράδια Ψυχιατρικής», η Κατερίνα Μάτσα έχει παρατηρήσει ότι «στο ιστορικό της οικογένειας των τοξικομανών αναφέρονται πολλοί θάνατοι, συνήθως πρόωροι και αδόκητοι. (…) Η έναρξη της χρήσης ουσιών τοποθετείται, συνήθως, χρονικά μετά την τραυματική απώλεια και το αδύνατο πένθος της». Ετσι, στο καινούργιο της βιβλίο παρουσιάζει δεκατέσσερις κλινικές περιπτώσεις και καταρρίπτει τον μύθο για τον ανίατο τοξικομανή, γράφοντας για το ανέφικτο πένθος του νεαρού χρήστη και αντικρίζοντας τη θεωρητική σκέψη με τη χωνεμένη κλινική εμπειρία. Πενθώ, λέει, σημαίνει πάσχω.

Παλιές εξαρτήσεις: αλκοόλ, ναρκωτικά. Νέες εξαρτήσεις: Διαδίκτυο, τζόγος, ψυχογενής ανορεξία, βουλιμία. Η εξάρτηση δεν έχει ταξική καταγωγή: οι χρήστες προέρχονται από όλα τα κοινωνικά στρώματα. Η τοξικομανία αναδεικνύεται ως η εμβληματική παθολογία της εποχής μας και ανθεί μέσα στην «κουλτούρα της μελαγχολίας». Υπάρχουν τοξικομανείς που καθαρίζουν από τα ναρκωτικά και προσκολλώνται στο αλκοόλ, αντικαθιστούν δηλαδή τη μια μορφή εξάρτησης με κάποια άλλη.

Αλλωστε η σύγχρονη κοινωνία είναι μια κοινωνία που γεννά και θρέφει εξαρτήσεις. Αυτός ο τυραννικός καταναγκασμός, η τυραννική ανάγκη του χρήστη (addiction) συνδέεται αρχικά με μια αίσθηση παντοδυναμίας («τίποτε δεν με αγγίζει, ο θάνατος αφορά τους άλλους»). Στη συνέχεια, όταν η μεγαλομανιακή αυτή άμυνα γκρεμίζεται, αρχίζει το θανάσιμο παιχνίδι («ίσως το επόμενο τριπάκι να είναι θανατηφόρο – και λοιπόν;»). Η ενόρμηση θανάτου. Στο κέντρο του χάσκει ένα ψυχικό τραύμα που δεν μπόρεσε να μεταβολιστεί ψυχικά. Μια αθέατη – πάντως ανοιχτή – πληγή.

Η κοινωνία μας αρνείται να κοιτάξει κατάματα το πρόβλημα, να το εντάξει στο ιστορικοκοινωνικό και πολιτισμικό του πλαίσιο. Οι αντιδράσεις μας, ενστικτικές και βασισμένες στην αμάθεια ή στην ημιμάθεια, άλλοτε δαιμονοποιούν και άλλοτε κουκουλώνουν το θέμα. Οποιος έχει μάτια να δει, βλέπει. Οποιος δουλεύει σε σχολείο, ξέρει. Η ανάγκη να ενταχθείς στην αγέλη, η ανάγκη να κάνεις τη διαφορά, η έλξη της απαγόρευσης, η ηδονή της δοκιμής αποτελούν σχηματοποιήσεις που ξεμπερδεύουν εύκολα με το θέμα. Στο μεταξύ οι δρόμοι και οι πλατείες γεμίζουν από περιφερόμενες σκιές που ζητούν την επόμενη δόση. Αυτή η ανάγκη καταπίνει κάθε δημιουργική ορμή.

«Στην καρδιά της ορθολογικότητας της δικιάς μας κουλτούρας», γράφει η Κατερίνα Μάτσα (σελ. 33), βρίσκεται ένας αποκλεισμός, που προηγείται οποιουδήποτε άλλου, πιο ριζικός από τον αποκλεισμό των τρελών, των παιδιών ή των κατώτερων φυλών, ένας αποκλεισμός που προηγείται όλων αυτών και χρησιμεύει ως πρότυπό τους, ο αποκλεισμός του νεκρού και του θανάτου». Η Μάτσα παρουσιάζει στατιστικά δεδομένα: «Συγκεκριμένα, από την έρευνα βρέθηκε ότι σε ποσοστό 20% είχαν χάσει τον πατέρα, 6,3% τη μητέρα, 16% τον παππού και 13% τη γιαγιά. Η ηλικία έναρξης της χρήσης είναι κατά μέσο όρο τα 16,29 έτη και τοποθετείται, σε μεγάλο ποσοστό, μετά τον θάνατο του αγαπημένου προσώπου» (ακολουθούν και πάλι στατιστικά δεδομένα). «Εχει βρεθεί επίσης», συνεχίζει η συγγραφέας, «ότι οι ίδιοι οι γονείς έχουν χάσει τους δικούς τους γονείς (τον έναν ή και τους δύο) ή άλλα αγαπημένα πρόσωπα, που δεν κατάφεραν να πενθήσουν. Σε αυτές τις οικογένειες ο θάνατος και η θεματική του κατέχει κεντρική θέση, διαμορφώνοντας έτσι το συναισθηματικό κλίμα που χαρακτηρίζει τις οικογένειες των τοξικομανών» (σελ. 25).

Ενας πολιτισμός που τοποθετεί τον θάνατο έξω από την καθημερινή ζωή. Δίνει χάπια στους συγγενείς, να μην αισθάνονται. Μπλοκάρει με τα ηρεμιστικά τη διαδικασία του πένθους, τη στιγμή ακριβώς που θα έπρεπε να αρχίσει (σελ. 35). Ενας πολιτισμός που ξενυχτά τον νεκρό στο νεκροστάσιο και όχι στο σπίτι. Μια κοινωνία που προσπαθεί να αποφύγει την κατάθλιψη της απώλειας, που δεν αφήνει τους ανθρώπους να ζήσουν και να καταπιούν τον πόνο τους για τον εκλιπόντα. Το πένθος που δεν κάνει τον κύκλο του γεννά καρκίνους, καταθλίψεις, καρδιοπάθειες, υπέρταση. Οδηγεί στη χρήση ουσιών. Στην αυτοκτονία.

Στις περιπτώσεις αυτές η υπερβολική ωριμότητα, η σοφία μπροστά στην απώλεια, ιδίως η σιωπή και τα αδάκρυτα μάτια των ανηλίκων οδηγούν σε ψυχοσωματικές ασθένειες. Στρέφουν τους ανθρώπους στις ουσίες. Τα μυστικά, τα άρρητα, ακόμα και οι φαντασιώσεις και όχι τα γεγονότα μπορεί να συνδέονται με το ψυχικό τραύμα που γεννά και θρέφει το «ασυντέλεστο πένθος», τον πόνο που δεν έκανε τον κύκλο του και άφησε την πληγή κουκουλωμένη, πάντως ανοιχτή και χαίνουσα.

Η Μάτσα αναφέρει μια ρήση του Ουίνικοτ και τη σκληρή αλήθεια της: «Οι άνθρωποι ή ζουν με δημιουργικό τρόπο και αισθάνονται ότι η ζωή αξίζει τον κόπο να τη ζει κανείς ή είναι ανίκανοι να ζήσουν δημιουργικά και αμφιβάλλουν για την αξία της ζωής». Γι’ αυτό στα 18 Ανω η ψυχοθεραπεία και η τέχνη έχουν διαλεκτική σχέση. Ψυχόδραμα, δραματοθεραπεία, εικαστικά, χορός, μουσική, θέατρο, λόγος. Εδώ η τέχνη γίνεται δυναμικός παράγοντας αλλαγής και χειραφέτησης του ατόμου.