Ζωντανά φαντάσματα της Πόλης

Ο Μασσαβέτας έφτασε στην Κωνσταντινούπολη για να καταγράψει το λαμπρό παρελθόν της και κατέληξε να ζει στο ξέφρενο παρόν της. Σήμερα συν-διευθύνει ένα ξενοδοχείο στο Κάστρο της Ιμβρου. Το πολυσέλιδο βιβλίο του δεν αποτελεί ούτε ιστορική καταγραφή ούτε ταξιδιωτικό οδηγό αλλά ένα εξαιρετικό δείγμα ταξιδιωτικής λογοτεχνίας.

Κωνσταντινούπολη για τους Βυζαντινούς, Κονσταντίνιγιε για τους Οθωμανούς, Ιστανμπούλ για τους τωρινούς της κατοίκους, η σημερινή Πόλη είναι για πολλούς μια «πόλη σχιζοφρενική», όπου το παλιό συνυπάρχει με το νέο, η πρόοδος με την οπισθοδρομικότητα, αυτό που αναφέρεται στο ένδοξο παρελθόν με εκείνο που διστακτικά παραπέμπει στο άγνωστο μέλλον, συνθέτοντας ένα σύνολο εικόνων τόσο ετερόκλητο που είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι πρόκειται για εικόνες της ίδιας πόλης.

Ο Μασσαβέτας κάνει λόγο για ένα «ανεξάντλητο καλειδοσκόπιο» – ιστορικό, πολιτισμικό, κοινωνιολογικό, ανθρωπολογικό και ιδεολογικό – και μας παρουσιάζει μια πραγματικότητα μες στην οποία συγχρωτίζονται 14 εκατομμύρια άνθρωποι, εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους: οι δυτικότροποι «λευκοί Τούρκοι» και το «σαρκοβόρο Ισλαμιστάν» (επήλυδες της επαρχίας), οι κούρδοι μετανάστες οι οποίοι βρίσκουν καταφύγιο στα χαλάσματα των βυζαντινών θαλάσσιων τειχών στις γειτονιές του Μαρμαρά και οι χιλιάδες τραβεστί που περιφέρονται στα σοκάκια του Ταρλάμπασι, μποέμ τύποι, γκέι, καλλιτέχνες και νεόπλουτοι επενδυτές που ζουν στις γειτονιές του Πέραν, άνδρες που κάθονται στα καφενεία του Kumkapi και παίζουν χαρτιά και τάβλι παρακολουθώντας Fashion TV και χριστιανές αρμένισσες ιερόδουλες οι οποίες εργάζονται σε οίκους ανοχής με φύλακα και ανιχνευτή μετάλλων.

Ο λόγος όμως για τον οποίο ο ανταποκριτής πρακτορείου οικονομικών ειδήσεων του ομίλου των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» πήγε στην πάλαι ποτέ πρωτεύουσα της Ρωμανίας δεν ήταν το πλουραλιστικό, σχεδόν χαοτικό, παρόν της αλλά το κοσμοπολίτικο παρελθόν της. Αρχικά τουλάχιστον ο «νεο-Πολίτης» σήμερα Μασσαβέτας περισσότερο ήθελε να συνομιλήσει όχι με τους σημερινούς κατοίκους της Ιστανμπούλ αλλά κυρίως με όσους αναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν, κοινώς με τους «απόντες», τους μη μουσουλμάνους, οι οποίοι στις αρχές του 20ού αιώνα αντιστοιχούσαν στο 45% του πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης.

Αυτοί οι «άλλοι», οι Φραγκολεβαντίνοι, οι Αρμένιοι, οι Εβραίοι, οι Ρώσοι και φυσικά οι Ρωμιοί, οι «χαμένοι Πολίτες», όπως τους αποκαλούν οι Τούρκοι της παλιάς αστικής τάξης (αναπολώντας παράλληλα την παρουσία τους), και οι οποίοι διαδραμάτισαν σημαντικότατο ρόλο στη διαμόρφωση μιας κουλτούρας που συνεχίζεται να αποκαλείται «πολίτικη κουλτούρα», σήμερα λάμπουν διά της απουσίας τους. Η αρχιτεκτονική, η κουζίνα και η μουσική, τα ήθη και οι συμβάσεις της καθημερινότητας φέρουν ακόμη τη σφραγίδα τους αλλά οι ίδιοι λείπουν.

Ο Μασσαβέτας κινείται στις γειτονιές τους και καταγράφει δίχως συναισθηματισμούς όλα όσα έχουν απομείνει. Οσον αφορά τους Ρωμιούς (και όχι Ελληνες) της Πόλης, οι οποίοι δεν ξεπερνούν τις λίγες χιλιάδες, η κατάστασή τους σήμερα είναι αποκαρδιωτική. Μπορεί στο αστικό τοπίο να υπάρχουν άθικτα εκατοντάδες ρωμαίικα σπίτια, ελληνικά σχολεία, εκκλησίες και επιγραφές αλλά είναι γεγονός ότι «με τους Ρωμιούς, κάθε μέρα είναι Μεγάλη Παρασκευή». Υστερα από δυο χιλιάδες χρόνια παρουσίας σε μια πόλη της οποίας καθόρισαν τη φυσιογνωμία, η «εναπομείνασα Ρωμιοσύνη» ζει περιορισμένη μεταξύ της μνήμης ενός μακρινού παρελθόντος και ενός παρόντος που το χαρακτηρίζουν ο μικροαστισμός και η μεμψιμοιρία.