Ενας συγγραφέας για όλες τις εποχές

Επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε το έργο του Τσαρλς Ντίκενς του βικτωριανού Λονδίνου (1812-1870). Παράδειγμα; Οι δύο βέλγοι αδελφοί Νταρντέν. Λάτρεις του νεορεαλισμού. Πολλές από τις βραβευμένες ταινίες τους εμπνευσμένες από σημερινούς Ολιβερ Τουίστ. Οπως η τελευταία τους (υποψήφια για Χρυσή Σφαίρα ξενόγλωσσης ταινίας) «Το παιδί με το ποδήλατο» («La Gamin Au Velo»). Οπου απροσάρμοστος πιτσιρικάς καταλήγει στα χέρια μιας κομμώτριας επειδή ο πατέρας του τον εγκαταλείπει στον δρόμο. Ακόμα χειρότερα σε μια παλιότερη ιστορία τους, «Το παιδί» («L’ Enfant»). Εδώ ο πατέρας, νέος κι αυτός, πουλάει το παιδί του σε μαφιόζους που εμπορεύονται νεογέννητα πλάσματα προς υιοθεσία. Δηλαδή ακόμα χειρότερη η μοίρα ενός σημερινού αδέσποτου Ολιβερ από εκείνη που έγραψε ο Ντίκενς το 1837, σε ηλικία μόλις 25 ετών.

Αν ζούσε σήμερα, θα είχε βγάλει έναν σκασμό λεφτά και θα είχε αναδειχθεί σ’ έναν από τους πλουσιότερους συγγραφείς όλων των εποχών. Απείρως περισσότερα λεφτά απ’ όσα έχει αποταμιεύσει η νοικοκυρά με το όνομα Τζόαν Ρόουλινγκ για τον Χάρι Πότερ. Μάλιστα ο καθηγητής Τζον, ένας από τους σπουδαιότερους μελετητές του Ντίκενς, ισχυρίζεται – και συμφωνώ μ’ αυτό – ότι το πνεύμα του Ολιβερ οδηγούσε το χέρι της Ρόουλινγκ. Μα φυσικά είναι ο Ντίκενς ένας από τους θεμελιωτές των χρόνων της αθωότητας στην παγκόσμια λογοτεχνία.

Φανταστείτε ότι το έργο αυτό έχει μεταφερθεί στη μεγάλη και τη μικρή οθόνη πάνω από είκοσι φορές. Τελευταία κινηματογραφική από τον Ρομάν Πολάνσκι (2005). Και δύο χρόνια αργότερα η τελευταία τηλεοπτική. Η πρώτη μεταφορά έγινε το 1902, μόλις πάνω σχεδόν στη γέννηση του σινεμά. Και φανταστείτε ότι ακόμα και η τηλεόραση της Ουγγαρίας του 1981 μετέτρεψε τον Ολιβερ σε σίριαλ. Ομως δύο οι μεγάλες στιγμές αυτής της εποποιίας. Αυτού του «γυμνού» ορφανού ανάμεσα σε λύκους. Και οι δύο made in England. Λογικό. Οι καθ’ ύλην αρμόδιοι δηλαδή. Η πρώτη το 1948 με σκηνοθέτη τον αρχιμάστορα Ντέιβιντ Λιν. Και με κορυφαίο τον σερ Αλεκ Γκίνες στον ρόλο του Φάγκιν (σπεύσατε να το προμηθευτείτε στη μορφή του DVD). Σαράντα χρόνια αργότερα, δηλαδή το 1968, ο Κάρολ Ριντ μετατρέπει το ίδιο μυθιστόρημα σε μιούζικαλ. Εξαιρετικό.

Ομως οι επιρροές στο σύγχρονο σινεμά δεν σταματάνε στους βέλγους αδελφούς Νταρντέν. Το ορφανό κορίτσι στο εξαιρετικό και σκοτεινό «Στην καρδιά του χειμώνα» («Winter’s Bone») της Ντέμπρα Γκράνικ είναι μια πλάγια αναφορά στον Ολιβερ Τουίστ. Ακόμα και ο πιτσιρικάς που φλερτάρει με μια μικρή βαμπίρ στο ρομαντικό θρίλερ τρόμου «Ασε το κακό να μπει» («Lat Den Ratte Komma In») του Σουηδού Τόμας Αλφρεντσον αποτελεί μια εφιαλτική προέκταση του Ολιβερ στο παγωμένο τοπίο της σύγχρονης Ευρώπης. Οσο η οικονομική κρίση βαθαίνει τόσο το φάντασμα του Ολιβερ ίπταται παντού.

Γι’ αυτό, άλλωστε, άκρως επίκαιρο το Φεστιβάλ Ντίκενς στην Ολλανδία με μια επισκεψιμότητα που ξεπέρασε τους 150.000 νοματαίους. Και γι’ αυτό εντός του 2012 θα κυκλοφορήσει παγκοσμίως η τελευταία κινηματογραφική μεταφορά του «Great Expectations» («Μεγάλες προσδοκίες») με σκηνοθέτη τον Μάικλ Νιούελ («4 γάμοι και μία κηδεία») και πρωταγωνιστές τον Ρέιφ Φάινς, την Ελενα Μπόναμ Κάρτερ ως μις Χάβισαμ και τη Χάλιντεϊ Γκρέιντζερ ως Εστέλα. Από τα κορυφαία βρετανικά μελοδράματα, γραμμένο το 1861, εννιά χρόνια πριν από τον θάνατό του. Ο σεναριογράφος Ντέιβιντ Νίκολς σε ένα αφιέρωμα του «Indepedent» εξηγεί ότι «αν και ο Ντίκενς δεν έχει επηρεάσει το έργο μου, εν τούτοις είναι ο μοναδικός που μ’ έχει τόσο στοιχειώσει όσο άλλος κανείς».

Και οι «Μεγάλες προσδοκίες» έχουν μεταφερθεί… άπειρες φορές στη μεγάλη και τη μικρή οθόνη. Με κορυφαία στιγμή το 1946. Πάλι από τον Ντέιβιντ Λιν και καστ από Τζον Μιλς, Αλεκ Γκίνες και Βάλερι Χόμπσον. Ακόμα και ο Μεξικανός Αλφόνσο Κουαρόν («Τα παιδιά των ανθρώπων») σκηνοθέτησε το 1998 σε ελεύθερη απόδοση τις «Μεγάλες προσδοκίες» με πρωταγωνιστές τον Ιθαν Χοκ, την Γκουίνεθ Πάλτροου και τον Ρόμπερτ ντε Νίρο. Μια μεταφορά στη σημερνή εποχή όπως, ας πούμε, συμβαίνει μερικές φορές με τα έργα του Σαίξπηρ.

Από τα πιο χαρακτηριστικά του έργα και η «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» («Α Christmas Carol») που έγραψε το 1843. Αν ο Ολιβερ Τουίστ είναι ο πόλος των φτωχών και καταφρονεμένων, των μικρών παιδιών που στη βιομηχανική εποχή τα «έσπρωχναν» στα τζάκια να καθαρίσουν με το κορμάκι τους την καπνοδόχο, τότε ο Σκρουτζ είναι ο αντίπαλος πόλος, το συνώνυμο της φιλαυτίας, της απληστίας, του κυνισμού, της τσιγκουνιάς και της εγωπάθειας. Ο Σκρουτζ είναι το πορτρέτο ακόμα και ενός σημερινού χρηματιστή. Αυτός ο χαρακτήρας διασχίζει οριζόντια και κάθετα τον παγκόσμιο κινηματογράφο. Ακόμα και τα κινούμενα σχέδια. Καθόλου τυχαίο που δύο χρόνια πριν, δηλαδή μεσούντος του αμερικανικού κραχ, ο Ρόμπερτ Ζεμέκις και το Χόλιγουντ επαναφέρουν τον Σκρουτζ στην κυκλοφορία με ερμηνευτή έναν εξαιρετικό Τζιμ Κάρεϊ. Ομως στην κλασική βρετανική εκδοχή ο Αλμπερτ Φίνεϊ του 1970 στην ίδια ιστορία παραμένει αξεπέραστος.

Το χρήμα κοινός τόπος και συνδετικός κρίκος. Των περισσότερων έργων του και του ίδιου. «Ο Ντίκενς διαρκώς μιλούσε για το χρήμα. Τον απασχολούσε αφάνταστα η οικονομική του κατάσταση. Ο εφιάλτης μιας ζωής στην ψάθα», λέει ο Σβάιτσερ στο ίδιο αφέρωμα του «Indepedent» για τον συγγραφέα. Στη δεύτερη επίσκεψή του στις ΗΠΑ το 1868 το μέλημά του ήταν τα δικαιώματά του από τα βιβλία του. Γιατί οι αμοιβές που έδιναν οι εκδότες στους συγγραφείς ήταν αστείες. Και επειδή ο Ντίκενς, προκειμένου να εξασφαλίσει μια σχετικά συντηρητική καθημερινότητα χωρίς μεγάλες στερήσεις, ήταν αναγκασμένος να γράφει με ρυθμούς αντίστοιχους σχεδόν μ’ αυτούς ενός δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. «Η Αγγλία εκείνης της βικτωριανής εποχής δεν άντεχε μια τόσο κυνική περιγραφή όπως αυτή του Ντίκενς για τη βιομηχανική, απάνθρωπη ζωή. Ομως εκείνος ήταν δοσμένος αποκλειστικά στους αναγνώστες του. Αν ήταν ηθοποιός, τότε θα κατάφερνε να ερμηνεύει με διαφορετικές φωνές όλους τους χαρακτήρες των έργων του». Που πάει να πει ότι ο Ντίκενς εκτός από βαρόμετρο, εκφραστής και σχολιαστής εκείνης της εποχής, που από διαφορετικούς δρόμους ταιριάζει με τη δική μας τη σημερινή, ήταν χωρίς να το καταλάβει και ένας από τους σκαπανείς της τέχνης τού κινηματογραφικού σεναρίου. Ανάμεσα στον Σαίξπηρ και τον Ντίκενς περικλείεται το σύμπαν. Ο Σαίξπηρ της τραγωδίας, ο Ντίκενς της λαϊκής μελοδραματικής ιστορίας. Οι δύο πυλώνες της βρετανικής μυθοπλασίας!