Τα μισά αρχαία είναι ύποπτα!

Με βόμβα έτοιμη να εκραγεί παρομοιάζουν νομικοί κύκλοι την κατάσταση στα αμερικανικά μουσεία, καθώς οι αίθουσες και οι προθήκες τους εκτιμάται ότι είναι γεμάτες με προϊόντα που κατά πάσα πιθανότητα προέρχονται από αρχαιοκαπηλίες. Διόλου απίθανο αν σκεφτεί κάποιος πως οι εκτιμήσεις θέλουν πάνω από το 50% των αρχαιοτήτων που κυκλοφορούν στην αγορά να είναι ύποπτης αν όχι παράνομης προέλευσης και να έχουν διαρπαγεί μετά το 1970, οπότε και ισχύει η σύμβαση της UNESCO σύμφωνα με την οποία είναι παράνομη η διακίνηση αρχαιοτήτων άγνωστης προέλευσης από αυτήν τη χρονιά και εξής.

Για υπερβολές μιλούν από την πλευρά τους μικρά και μεγάλα ιδιωτικά μουσεία, που έχουν βρεθεί με την πλάτη στον τοίχο. «Δεν είναι δυνατόν το 50% των αντικειμένων που έχουν βγει στην αγορά να έχουν κλαπεί μετά το 1970», εκτιμά ο ιδιοκτήτης του Μουσείου Κλασικής Τέχνης Μουζέν στη Γαλλία, Κριστιάν Λεβέτ. «Η αγορά αρχαιοτήτων υφίσταται εδώ και 1.000 χρόνια. Δεν είναι δυνατόν η μερίδα του λέοντος αρχαίων έργων τέχνης να κυκλοφόρησε τα τελευταία 40 χρόνια».

Πολλοί είναι εκείνοι που παρότι έχουν χρήματα για να ανταποκριθούν ακόμη και στις υψηλές τιμές δεν γνωρίζουν πώς να προστατευθούν, καθώς είναι θέμα τύχης αν θα πέσουν σε έναν «βρώμικο» έμπορο. Ας μην ξεχνάμε ότι το δίδυμο Ρόμπιν Σάιμς και Χρήστου Μιχαηλίδη – πρωταγωνιστές της διεθνούς υπόθεσης αρχαιοκαπηλίας με άξονα μια βίλα στη Σχοινούσα – είχε πελάτες όχι μόνο στα καλύτερα σαλόνια, αλλά και στα μεγαλύτερα μουσεία, όπως το Μουσείο Γκετί.

Σε πολλές περιπτώσεις κατά την αγοραπωλησία δίνονται ασαφή στοιχεία για την προς πώλησην αρχαιότητα και την προέλευσή της, όπως «γαλλική συλλογή 1950». Στοιχείο που μπορεί να είναι απολύτως ψευδές, αλλά μπορεί να είναι και η αλήθεια. Ποιος θα βρεθεί να το πιστοποιήσει στον αγοραστή;

Μόνη ασπίδα για κάποιους συλλέκτες – και μετά το μπαράζ επαναπατρισμών των τελευταίων ετών – είναι να γνωστοποιήσουν πως θα εκθέσουν τη συλλογή τους, οπότε ίσως ο έμπορος φοβηθεί να τους προμηθεύσει προϊόντα αρχαιοκαπηλίας ή μερικά από τα χιλιάδες αντικείμενα τα οποία λεηλάτησαν επιτήδειοι σε περιοχές που βρέθηκαν σε εμπόλεμη κατάσταση ή αναταραχή όπως η Αίγυπτος και η Λιβύη ή το Ιράκ και το Αφγανιστάν λίγο παλαιότερα.

Τα μουσεία και οι ιδιωτικές συλλογές ωστόσο βρίσκονται σε θέση άμυνας και για έναν επιπλέον λόγο. Φοβούνται πως αν επιστρέψουν ένα κομμάτι, θα αναγκαστούν στο τέλος να διαλύσουν τις συλλογές τους, καθώς στο βάθος – ακόμη κι αν δεν έχουν αποδείξεις – γνωρίζουν και οι ίδιοι πως δεν κατέχουν νόμιμα όλους τους θησαυρούς που παρουσιάζουν.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Συλλογή Nτέιβιντ στην Κοπεγχάγη, ένα ιδιωτικό μουσείο ισλαμικής τέχνης που αποφάσισε να επιστρέψει στην Τουρκία τρεις ξύλινους ανάγλυφους πίνακες της εποχής των Σελτζούκων, οι οποίοι αποδείχθηκε πως είχαν κλαπεί από ένα τζαμί στο Μπεϊσεχίρ. Το μουσείο πριν καν τους εκθέσει προσφέρθηκε να τους επιστρέψει, αλλά αυτή η κίνηση καλής θέλησης – σύμφωνα με το μουσείο τουλάχιστον – άνοιξε την όρεξη στην τουρκική πλευρά που κατέληξε να ζητά οκτώ αντικείμενα από τα τρία που είχε αρχικά διεκδικήσει.

Ο φόβος συλλεκτών και μουσείων μήπως εκτεθούν, αν αποκαλυφθεί πως έχουν αγοράσει αρχαιότητες με παράνομη προέλευση και αναγκαστούν να τις επιστρέψουν στις χώρες προέλευσής τους, δεν έχουν αντίκτυπο μόνο στις τιμές της αγοράς. Ορισμένοι κύκλοι εκτιμούν ότι θα μετατοπίσουν το ενδιαφέρον των συλλεκτών προς άλλα πολύτιμα έργα τέχνης που δεν έχουν μπει τόσο έντονα στο στόχαστρο των Αρχών, όπως είναι οι βυζαντινές εικόνες.

Αποτέλεσμα αυτής της μετατόπισης; Εχει αυξηθεί σημαντικά η λεηλασία δυσπρόσιτων μοναστηριών και εκκλησιών στην ελληνική περιφέρεια, ενώ οι θησαυροί τους – που είχαν ήδη κοινό και ήταν πόλοι έλξης και ενδιαφέροντος στις διεθνείς αγορές, αλλά πιο περιορισμένο από τις αρχαιότητες στις προηγούμενες δεκαετίες – να μοσχοπωλούνται σε γκαλερί του Λονδίνου και του Αμστερνταμ.