Οταν τραβιέται η «κουρτίνα»

Η τηλεοπτική θέα στη φτώχεια κάθε εορταστική περίοδο έμοιαζε με έναν μηχανισμό παραγωγής άλλοθι, σαν να έδινε το δικαίωμα για εσαεί πίστωση σε καταναλωτικές εξαλλοσύνες.

Τέτοιες μέρες περίπου, παραμονές Χριστουγέννων, είχε καθιερωθεί στα χρόνια της ευμάρειας να «επισκέπτεται» ο τηλεοπτικός φακός τη φτώχεια. Ανθρωποι που δεν είχαν ούτε τα απαραίτητα για την επιβίωση γίνονταν πρωταγωνιστές για λίγο διάφορων τηλεοπτικών, θλιβερών ενσταντανέ, κυρίως για να δώσουν πρόσκαιρο βάθος στην απόλαυση των υλικών αγαθών, το οποίο συνοψιζόταν στη στιγμιαία γκριμάτσα καναπεδάτης «ανθρωπιάς» που προκαλούσε η τηλεοπτική θέα στην εξαθλίωση.

Βλέπουμε παρόμοια ρεπορτάζ που αποτυπώνουν τη φτώχεια να πληθαίνουν, έχοντας ξεκινήσει πολύ νωρίτερα από την καθιερωμένη εορταστική περίοδο. Αλλά το αίσθημα που προκαλεί η θέα τους έχει αλλάξει. Λείπει από την εικόνα εκείνο το «κρυφό μήνυμα» της υπόσχεσης ότι στην ελάχιστη απομάκρυνση του βλέμματος από την τηλεοπτική θέα στη δυστυχία υπάρχει η ευκαιρία για την απόλαυση, που γίνεται πιο δυνατή ακριβώς γιατί συγκρίνεται με την απόλυτη στέρηση. Παλιά μέθοδος ηδονικής καθήλωσης του φιλοθεάμονος τα τηλεοπτικά ψυχοπονιάρικα θεάματα.

Η έλλειψη αυτής της υπόσχεσης αποκαλύπτει αιφνιδίως το πραγματικό βάθος των πραγμάτων. Αυτό που προσπαθούσε να εξηγήσει ο Στέλιος Ράμφος το πρωί της Δευτέρας στο Mega. Η παρουσία του, μια ακόμη τηλεοπτική απόπειρα να βρει ο τηλεοπτικός λόγος νέες ισορροπίες πάνω από το τρομακτικό κενό που ανέδειξε σε κοινωνία και ψυχές η απόσυρση των φρούδων ελπίδων από την αλλοτινή ευδαίμονα εικονική πραγματικότητα.

Πλέον δεν ανακαλύπτουμε, αλλά επιβεβαιώνουμε διά του τηλεοπτικού φακού ότι υπάρχει μια ζωή που αναδεύεται με κόπο πίσω από τη φλύαρη κουρτίνα της ενημερωτικής φρενίτιδας για τις αδυναμίες, για τις αδικίες, για τις υπουργικές ολιγωρίες που αποτελούν το ένα σκέλος των αιτιών της κοινωνικής διευρυνόμενης ανισορροπίας. Το άλλο σκέλος, το δυσκολότερο, είναι να αναδειχθούν οι ευθύνες, όχι στο ότι τα «φάγαμε όλοι μαζί» όσο στο ότι συνειδητά ή όχι υπηρετήσαμε τις συνθήκες που διαμόρφωσαν το κλίμα της διαφθοράς.

Αυτό που χαρακτήρισε ως «παράνοια» ο Στέλιος Ράμφος και που δεν είναι άλλη από το «λογικό» οικοδόμημα που κατασκευάσαμε στις εποχές της ευμάρειας για να τη θεωρήσουμε ως πραγματική, δεδομένη και αιώνια. Και ακριβώς επειδή η διάλυση των ψευδαισθήσεων είναι αληθινή, βλέπουμε ότι και από τα ρεπορτάζ-για-τη-φτώχεια έχουν αφαιρεθεί οι κραυγές, τα φωτογενή δάκρυα, οι προσωπικές τραγωδίες με στόχο την περισσότερη τηλεθέαση. Πλέον, μέσα στα τόσα που αλλάζουν και επηρεάζουν σιγά σιγά το τηλεοπτικό θέαμα είναι ότι το στεφάνι της νίκης δεν το κερδίζει ο πιο κλαψιάρης για την «άδικη κοινωνία» και την «άδικη μοίρα». Δεν υπάρχουν ούτε στεφάνια ούτε νικητές.

Μια φράση συγκρατήσαμε από τον διάλογο του Στέλιου Ράμφου με τους Καμπουράκη – Οικονομέα σαν φράκτη στον τρόμο που προκαλεί πλέον η θέα της πραγματικής φτώχειας, όχι γιατί υπόσχεται να την εξαφανίσει, αλλά γιατί συνοψίζει την πολιτισμική ωριμότητα που επιβάλλει αυτή η νέα, σκληρή συνθήκη της προσγείωσης στην πραγματικότητα: «Ο άνθρωπος που δεν έχει υποχρεώσεις συμπεριφέρεται σαν ζώο, αλλά αν ένας άνθρωπος δεν έχει δικαιώματα, του συμπεριφέρονται σαν ζώο».

Ολα αυτά τα χρόνια καταναλώσαμε τόνους τηλεοπτικών προϊόντων που «ευαγγελίζονταν» το εντελώς αντίθετο. Μας καλούσαν να ξεχαστούμε από τις υποχρεώσεις και να απεμπολήσουμε δικαιώματα διά της ευφρόσυνης ανοησίας του τηλεοπτικού ριάλιτι.

Ισως αυτό που χαρακτηρίζουμε «κατάθλιψη» σαν κακομαθημένοι έκπτωτοι βασιλιάδες δεν είναι η θέα σε μια φτώχεια που διευρύνεται, αλλά ότι δεν μπορούμε πλέον να γλιστράμε ηδονικά σε ένα διαρκές παρόν, αυτό που διαμόρφωναν από κοινού η πολιτικάντικη ρητορεία και η τηλεοπτική φαντασμαγορία. Τότε που χαρακτηρίζαμε «φασισμό» οτιδήποτε παρεμπόδιζε το κέφι του καταναλωτή, μπερδεύοντας τα καπρίτσια με τα δικαιώματα. Αυτά τα θυμόμαστε με αφορμή τα ρεπορτάζ για τη φτώχεια, για να ξεχαστούν στο επόμενο ριάλιτι χλευασμού της ανθρώπινης προσωπικότητας.