Δολοφόνος στο όνομα της επανάστασης

Η αινιγματική μορφή του Ραμόν Μερκαντέρ έχει αποτελέσει ξανά κεντρικό πρόσωπο μιας μυθιστορηματικής αφήγησης, η οποία ενσωμάτωνε στοιχεία ιστορικής έρευνας. Ο «Δεύτερος θάνατος του Ραμόν Μερκαντέρ» του Χόρχε Σεμπρούν (εκδ. Εξάντας) έθιγε μέσα από τη μορφή του ισπανού πράκτορα των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών ερωτήματα για την εξέλιξη της Σοβιετικής Ενωσης και την έκβαση του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Το σημείο συνάντησης μεταξύ Παδούρα και Σεμπρούν είναι η προσπάθεια κατανόησης των μηχανισμών που μετατρέπουν έναν νεαρό αντιφασίστα σε δολοφόνο, στο όνομα της επανάστασης. Είναι προφανές ότι η προκείμενη αυτής της προβληματικής εκτείνεται στις εσωκομματικές εκκαθαρίσεις, φυλακίσεις και εκτελέσεις στη Σοβιετική Ενωση της δεκαετίας του 1930.

Υπό την οπτική αυτή ο Ραμόν Μερκαντέρ αποκτά μια μεταφορική διάσταση. Συμβολίζει τη νέα γενιά επαναστατών που ανέλαβαν την εκκαθάριση, πολιτική και βιολογική, της «παλιάς φουρνιάς» των ρώσων μπολσεβίκων. Δεν πρόκειται για μια υπόθεση αυστηρά περιορισμένη στη Σοβιετική Ενωση. Η εκκαθάριση των αντιφρονούντων, που συνήθως προέρχονταν από το εσωτερικό του κομμουνιστικού κινήματος, αμαύρωσε την αντιφασιστική ενότητα του ισπανικού Εμφυλίου. Το παράδειγμα του Αντρες Νιν, του ηγέτη του τροτσκιστικού κόμματος POUM, τον οποίο απήγαγαν συνωμοτικά άνθρωποι των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών, επανέρχεται στην αφήγηση του Παδούρα. Η σκηνή της ανάκρισής του μένει κρυπτική – καθώς ο Ραμόν Μερκαντέρ εμφανίζεται να παρακολουθεί τα τεκταινόμενα μέσα σε ένα αυτοκίνητο -, σε αντίθεση όμως με τη βεβαιότητα, ακόμη και όσων συμμετέχουν στα βασανιστήρια, ότι αυτός ο άνθρωπος «δεν πρόκειται να μιλήσει». Στον αντίποδα, την ίδια περίοδο ο πρώην επικεφαλής της Κομμουνιστικής Διεθνούς Μπουχάριν ζητούσε από το στρατοδικείο να τον εκτελέσει, παραδεχόμενος τη συμμετοχή του σε μια σειρά πιθανά και απίθανα σενάρια αποσταθεροποίησης της Σοβιετικής Ενωσης.