Σκηνοθετούσε την έκσταση

«Δεν νομίζουμε πως εμφανίστηκε στην ιστορία του ευρωπαϊκού κινηματογράφου τα τελευταία είκοσι χρόνια προσωπικότητα πιο αντιφατική και πολύπλοκη από αυτήν του ημιπαράφρονα – ημιμεγαλοφυούς Εγγλέζου Κεν Ράσελ». Σε μια φράση του, ο Βασίλης Ραφαηλίδης («Το Βήμα», 1976) αποτύπωσε με τον καλύτερο τρόπο τη φήμη που απολάμβανε ο σκηνοθέτης το ’70, φήμη που εδραίωσε με σειρά από θεαματικές παραληρηματικές ταινίες.

Κανένας δεν φιλμογράφησε την Εκσταση όπως ο Κεν Ράσελ.

Γεννημένος στις 3 Ιουλίου του 1927, ο Ράσελ ουσιαστικά μεγάλωσε μέσα στις κινηματογραφικές αίθουσες όπου η έντρομη μητέρα του κατέφευγε για να αποφεύγει τα βίαια ξεσπάσματα του συζύγου της.

Το 1959 ολοκληρώνει τα πρώτα του ερασιτεχνικά φιλμάκια που του εξασφαλίζουν μια θέση στο BBC, όπου θα εργαστεί σκληρά για δέκα χρόνια, σκηνοθετώντας ντοκιμαντέρ για κλασικούς συνθέτες και θα εξοργίσει το κανάλι: αρνούμενος τις στημένες φωτό του αρχείου, ο Ράσελ θα χρησιμοποιήσει ηθοποιούς για αναπαραστάσεις γεγονότων που συχνά ξεπερνούσαν τα όρια της μυθοπλασίας.

Στον «Χορό των επτά πέπλων» το 1970, για τη ζωή του Ρίχαρντ Στράους, μια ομάδα στρατηγών των SS διασκεδάζει παρατηρώντας έναν εβραίο κρατούμενο να τον βασανίζουν φρικτά. Η οικογένεια του Στράους θα μηνύσει το κανάλι και τον Ράσελ και μέχρι σήμερα ουδείς μπορεί να βρει σε οποιαδήποτε μορφή το – νομικά δεσμευμένο πλέον – φιλμ.

Αυτή ήταν μια πρώτη ένδειξη για το πού θα πήγαινε η καριέρα του Ράσελ. Γιατί, όταν άφησε την τηλεόραση για το σινεμά, σκοράρισε θεαματικά με την τρίτη ταινία του, τις «Ερωτευμένες γυναίκες», το 1969. Για πρώτη – και τελευταία φορά στη ζωή του – βρίσκεται υποψήφιος για Οσκαρ σκηνοθεσίας, διασκευάζοντας προσεκτικά το μυθιστόρημα του Ντ. Χ. Λόρενς στο οποίο όμως προσθέτει τη δική του ανατρεπτική νότα: τη σκηνή όπου οι Ολιβερ Ριντ και Αλαν Μπέιτς παλεύουν ολόγυμνοι, σπάζοντας το ταμπού του… ανδρικού μορίου στις μεγάλες οθόνες της εποχής.

Εναν χρόνο μετά, θα εξοργίσει την Εκκλησία με τις «Δαιμονισμένες», τις ερωτικές διαστροφές καλογριών σε μοναστήρι του 17ου αιώνα. Ο συντηρητικός βρετανικός Τύπος επικρίνει την ταινία, που όμως σπάει ταμεία. Στο πλαίσιο τηλεοπτικής εκπομπής, ο σκηνοθέτης έρχεται αντιμέτωπος με τον κριτικό της «Evening Standard» Αλεξάντερ Γουόκερ (που έχει μιλήσει για «τερατωδώς άσεμνη» ταινία) και ο Ράσελ, στον αέρα, τον χτυπά με μια τυλιγμένη εφημερίδα στο κεφάλι!

«Σιχαίνομαι τους υπαινιγμούς» συνήθιζε να λέει. «Μιλάνε τόσο συχνά για την τέχνη του υπαινιγμού στο σινεμά που θα νόμιζε κανείς ότι αυτή είναι και η πεμπτουσία της αφήγησης. Ανοησίες! Θέλω να σοκάρω το κοινό μου. Και να το σοκάρω όχι για να το προσβάλω αλλά να το ξυπνήσω!».

Με βιογραφικές ταινίες για τους Λιστ, Μάλερ, Ροδόλφο Βαλεντίνο, μια οργιαστική μεταφορά της ροκ όπερας των The Who «Tommy» (1975) και τις «Ανεξέλεγκτες καταστάσεις» (1980) επιστημονικής φαντασίας, ο Ράσελ δεν έδειξε να μετριάζει την «τρέλα» του που, προς το τέλος, έβρισκε καταφύγιο σε φτηνές παραγωγές που γύριζε στο σπίτι του, όπως «Η πτώση του οίκου των Ασερ» (2002), η οποία μονάχα στον τίτλο θυμίζει την ιστορία του Εντγκαρ Αλαν Πόε.

Η τελευταία του εμφάνιση ήταν το 2006 ως συμμετέχων στο βρετανικό «Celebrity Big Brother».

Τα τελευταία χρόνια που τα μεγάλα στούντιο έχουν σχεδόν εξαλείψει τους κινδύνους εμπορικής αποτυχίας, οι «τρελές», αταξινόμητες, γεμάτες έμπνευση και ζωή ταινίες του Κεν Ράσελ μοιάζουν ως θλιβερά αναμνηστικά από μια εποχή κατά την οποία η μεγάλη οθόνη εξακολουθούσε να είναι τόπος μαγικός.

Ο χθεσινός θάνατός του απλώς μας το υπενθυμίζει.