Χώρεσε 10 ζωές σε 50 χρόνια

Εγινε… γραμματόσημο στη Σοβιετική Ενωση και στη Μολδαβία. Το όνομά του είναι χαραγμένο σε λίστα Παρισινής Βιβλιοθήκης πλάι στα ονόματα των Λάιμπνιτς και Νιούτον. Και επηρέασε ονόματα του Διαφωτισμού, όπως ο Μοντεσκιέ και ο Βολταίρος.

Ο «άγνωστός» μας ελληνικής καταγωγής Δημήτρης Καντεμίρης υπήρξε πρίγκιπας του 17ου αιώνα με πολλά πρόσωπα και ιδιότητες, που προηγήθηκε του Νικόλαου Μαυροκορδάτου στον θρόνο της Μολδαβίας. Με σύντομη, αν και πυκνή, ζωή – γεννήθηκε το 1673 στο Ιάσιο και πέθανε το 1723 -, της οποίας άγνωστες πλευρές αποκαλύφθηκαν σε εκδηλώσεις (η μία μουσική) στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση.

Κρατήστε την ανάσα σας προτού καταδυθούμε στον συναρπαστικό του βίο:

Γεννήθηκε, λοιπόν, όταν ο πατέρας του ήταν διοικητής τριών επαρχιών της Μολδαβίας. Εφηβος ακόμη, σε ένα από τα πρώτα του συγγράμματα ήταν σαφής για τους στόχους του: «Επιθυμώ τα πλούτη, να γίνω δοξασμένος, θέλω κάστρα, διεκδικώ τιμές, θέλω να κατακτήσω τη Βασιλεία των Ουρανών». Γρήγορα καταφέρνει να χειρίζεται δέκα γλώσσες (εκτός από τις πατρικές του ελληνική και ρουμανική) και διορίζεται πρίγκιπας Μολδαβίας από την Υψηλή Πύλη.

Ο Καντεμίρης έδρασε σε Μολδαβία, Κωνσταντινούπολη, Μόσχα, Ουκρανία (όπου διατηρούσε κτήματα), αλλά συνόδευσε και τον Μεγάλο Πέτρο σε Καύκασο και Κασπία ως σύμβουλός του. Η οικογένειά του υπήρξε ηγεμονική, αλλά υπενθύμιζε το αγροτικό παρελθόν του πατέρα του, ο οποίος με τη σειρά του αναρριχήθηκε στρατολογώντας μισθοφόρους.

Ο Καντεμίρης ή Cantemir είχε σημαντικό έργο: έγραψε 11 μονογραφίες, από τις οποίες ξεχωρίζει η «Οθωμανική Ιστορία». Η γραφή του ήταν θουκυδίδεια, ενώ οι Σημειώσεις του είχαν χροιά Ηρόδοτου (εθνογραφικού) σε ένα κείμενο όπου πόλεμος και ειρήνη εναλλάσσονται. Στόχος του έργου ήταν να ερμηνεύσει την απαρχή του τέλους για την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Με κυκλική θεώρηση της Ιστορίας, ο Καντεμίρης δίνει πολλαπλές πληροφορίες για την εποχή διανθισμένες με διαλόγους και στοιχεία από παραδόσεις και κουλτούρες, όπως σημείωσε ο καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου Στέφανος Πεσμαζόγλου.

«Είχε διπολικά ενδιαφέροντα», επισήμανε ο Θανάσης Αγγέλου, καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων: «Περιήγηση, αλλά και καταγραφή της μέσω της γεωγραφίας. Μουσική ως συνθέτης, αλλά και ως θεωρητικός. Ιστορία (ως συμμέτοχος στις εξελίξεις), αλλά και ιστοριογραφία. Πολιτική πράξη αλλά και θεωρία».

Η αλήθεια είναι βέβαια ότι όλα τα παραπάνω παραμένουν άγνωστα για εμάς, όχι όμως και για τους Ρουμάνους που έχουν κάνει μεγάλη έρευνα για τον Καντεμίρη. Και αν αξίζει σε κάτι να αναφερθεί η συμβολή του στην επιστήμη της Ιστορίας είναι ακριβώς το γεγονός ότι δεν έχουμε να κάνουμε με ένα απλό χρονικό των οθωμανικών ετών. Θέτει ολοκληρωμένα το οθωμανικό φαινόμενο, ενώ τολμά και θετικές κρίσεις για το Ισλάμ των Οθωμανών. Με βάση του τον αριστοτελισμό κατέληγε στα πικρά συμπεράσματα πως η Ελλάδα έχει μετοικήσει, βρίσκεται αλλού. «Οι βάρβαροι εξελληνίζονται, ενώ οι Ελληνες εκβαρβαρίζονται», σημείωνε. Ο ίδιος εξελίχθηκε και σε μουσικό συμποσιαστή στην Κωνσταντινούπολη, είτε σε κονάκια ευγενών είτε στο ιδιόκτητο παλάτι του στον Βόσπορο. Μοιραία, βέβαια, εκτός της μουσικής, ενεπλάκη στο πολιτικό και στρατιωτικό παιχνίδι της εποχής και έπαιξε και με τους δύο πόλους: Ρωσία και Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μάλιστα παντρεύτηκε πριγκιπικό μέλος της ρωσικής Αυλής και το 1711 ανακηρύχθηκε και πρίγκιπας.