Η κοινωνική ανατομία του Πανσέληνου

«Τελικά, οι φυλές των ανθρώπων ορίζονται από την ηλικία. Υπάρχουν εδώ διακρίσεις που καμία χάρτα δικαιωμάτων δεν μπορεί να απαλύνει».

Ετσι αισθάνεται ο Γιάννης, ο κεντρικός ήρωας και αφηγητής του Αλέξη Πανσέληνου στις «Σκοτεινές επιγραφές» (Εκδ. Μεταίχμιο), το όγδοο βιβλίο του σε τριάντα χρόνια. Είναι ένας μικροαστός της γενιάς του ’40 που μεγάλωσε με το ένα πόδι στον Εμφύλιο και το άλλο στον Ελβις Πρίσλεϊ («σιχαμένος αχταρμάς») και που βρίσκεται στην Αθήνα του 2011, αντιμέτωπος με το αίσθημα της απώλειας σε όλα τα μέτωπα.

Στον έρωτα, αφού έχασε την αγαπημένη του γυναίκα• στις φιλίες, αφού η παρέα του έχει γίνει πικρόχολη μέσα στην παρακμή της• στα όνειρά του, αφού ακολούθησε μια επαγγελματική καριέρα που δεν τον συγκινούσε θυσιάζοντας το ταλέντο του στη ζωγραφική• στον χρόνο, αφού αισθάνεται πως γερνάει και πως η πραγματικότητα στην οποία ζει διαλύεται μέσα στους εφιάλτες του. Ενας τέτοιος εφιάλτης είναι και η εμμονή του με ένα παράξενο γκραφίτι ζωγραφισμένο μάλλον από κάποιον έφηβο, μια ακατανόητη επιγραφή στη γωνία Αλεξάνδρας και Πανόρμου, που εκείνος θεωρεί πως κρύβει το μυστικό της μελλοντικής πορείας του. «Το αίσθημα της απώλειας είναι μια άσκηση αυτογνωσίας», μου έλεγε απ’ τη μεριά του ο συγγραφέας. «Σε κάνει να ξαναβλέπεις τη διαδρομή σου και να θέτεις το ερώτημα: μπορώ ή όχι να ξαναρχίσω;». Αυτό το μυθιστόρημα αναπτύσσεται μέσα από πολλές ιδιωτικές ιστορίες και παρακολουθεί τους 20χρονους και τους 60χρονους – δυο γενιές που επίμονα στοχάζονται και αναστοχάζονται το νόημα της ζωής τους. Αλλά θα μπορούσε να διαβαστεί και σαν παραβολή για την κατάσταση στη σημερινή Ελλάδα.

Ο Πανσέληνος συμφωνεί: «Εκείνο που χάνει η Ελλάδα είναι ο έρωτάς της με την Ευρωπαϊκή Ενωση, την οποία βλέπει πια απέναντί της ως εχθρό που την ταπεινώνει. Φυσικά, ένας εχθρός μάς κάνει να δούμε τα μούτρα μας στον καθρέφτη. Χάνει λοιπόν η Ελλάδα τις αυταπάτες της, κερδίζει όμως την αυτογνωσία της».

Αλλά και ο κεντρικός ήρωας, ο Γιάννης που αφήνεται σε έτοιμες επιλογές, θα μπορούσε να εκφράζει τη στάση της ελληνικής κοινωνίας. «Ναι», απαντά ο συγγραφέας. «Στη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, πολλά από εκείνα που θεωρούμε επιλογές μας, ουσιαστικά μας έχουν επιβληθεί. Φτάσαμε εδώ που φτάσαμε επειδή η κοινωνία μας εξακολούθησε να βολεύεται όπως όπως σε μια επίπλαστη οικονομική άνεση, είτε επειδή δεν έβλεπε ότι όλα στηρίζονταν σε μια φούσκα είτε επειδή συνεργούσε σ’ αυτό.

Κι όπως ο Γιάννης διαρκώς προσαρμόζεται στις καταστάσεις της ζωής του κι αρπάζεται από τις πιθανές ιστορίες πίσω από την επιγραφή, προκειμένου να δικαιολογήσει τις επιλογές ή τη στάση του, ανάλογα λειτουργεί και μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας: δεν τολμά να κάνει τις αποφασιστικές κινήσεις που θα διαμορφώσουν μια πορεία που να της ταιριάζει και γαντζώνεται στους φόβους, στις δεισιδαιμονίες ή στις προκαταλήψεις της».