Οι σταθμοί ενός «εμφυλίου»

Τριάντα πέντε χρόνια έχουν πλέον συμπληρωθεί από την εποχή που ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Ράλλη, έβαλε οριστικά τέλος στο περίφημο «γλωσσικό ζήτημα», αιφνιδιάζοντας πολλούς: καθιέρωσε στο Γυμνάσιο τη δημοτική γλώσσα, αντικατέστησε τη διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο με κείμενα από μετάφραση και κατάργησε τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.

Το πρώτο λιθάρι είχε βάλει ο Ελευθέριος Βενιζέλος, όταν εισήγαγε – το 1917 – την καθομιλουμένη στο Δημοτικό Σχολείο. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976 επιβλήθηκε σχετικά εύκολα, αν σκεφτεί κανείς τον φανατισμό περασμένων δεκαετιών για το θέμα – από τα τέλη του 19ου αι. και μετά θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για πραγματικό εμφύλιο – και την τεράστια σημασία της, από κοινωνική και ιδεολογική σκοπιά, για το μέλλον της χώρας.

Οι συνθήκες ήταν, φαίνεται, ώριμες καθώς είχε προηγηθεί και η καθαρευουσιάνικη υπερβολή, μέχρι καρικατούρας, της επτάχρονης δικτατορίας. Και υπήρχε και η πολιτική βούληση για χάραξη νέων πολιτικών δρόμων, ευρωπαϊκού προσανατολισμού, που προϋπέθεταν κοινωνική συνοχή και άρση των διχασμών που ταλαιπώρησαν την Ελλάδα τον 20ό αιώνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η μεταρρύθμιση ψηφίστηκε τότε ομόφωνα από όλα τα κόμματα της Βουλής. Και ολοκληρώθηκε το 1982, επί Ανδρέα Παπανδρέου, με υπουργό Παιδείας τον Λευτέρη Βερυβάκη, όταν εισήχθη και το μονοτονικό.

Εξίσου χαρακτηριστική της άμβλυνσης των αντιθέσεων και της εξημέρωσης των παθών είναι μια νέα έκδοση που έχει ακριβώς αυτόν τον τίτλο: «Το γλωσσικό ζήτημα». Την εξέδωσε το Ιδρυμα της Βουλής αναθέτοντας την επιστημονική επιμέλεια στον καθηγητή Γιώργο Μπαμπινιώτη. Το εγχείρημα ξεκίνησε επί Αννας Ψαρούδα-Μπενάκη, προέδρου της Βουλής με εισήγηση της Αλέκας Παπαρήγα.

Και πράγματι, στο έργο αυτό συστεγάζονται επιστήμονες που εκπροσωπούν αρκετά διαφορετικές τάσεις και πεποιθήσεις: από τον ίδιο τον επιμελητή της έκδοσης και συγγραφέα ορισμένων από τα άρθρα του βιβλίου, έως, μεταξύ άλλων, την αείμνηστη Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου και τους Δημήτρη Δημηρούλη, Χρίστο Τσολάκη, Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, Γιώργο Ανδρειωμένο, Γεράσιμο Ζώρα, Παναγιώτη Μαστροδημήτρη, Παναγιώτη Ζιώγα, Ναπολέοντα Μήτση, Θεόδωρο Μωυσιάδη, Μιχάλη Μερακλή, Αντώνιο Θαβώρη, Δήμητρα Θεοφανοπούλου-Κοντού.

Η ιστορία του γλωσσικού ζητήματος, έτσι όπως παρουσιάζεται στον τόμο και την περιγράφουν οι ειδικοί, είναι από μόνη της ένα μυθιστόρημα. Οι ρίζες αναζητούνται ήδη στον 1ο αι. π.Χ., όταν ένα κίνημα λογίων θέλησε να επαναφέρει την αττική διάλεκτο, με τη -φρούδα – ελπίδα ότι έτσι θα παραγόταν ξανά ο πολιτισμός των κλασικών χρόνων. Το αποτέλεσμα είναι να διαφοροποιηθεί η γραπτή από την προφορική γλώσσα, κάτι που φαίνεται και στη διαφορά των κειμένων της Καινής Διαθήκης – που ήταν γραμμένη με βάση την προφορική γλώσσα του λαού – με τα αττικιστικά κείμενα συγγραφέων όπως ο Στράβων, ο Πλούταρχος, ο Πλωτίνος, ο Ωριγένης.

Την αττικιστική ελληνική υιοθέτησαν αργότερα και οι Πατέρες της Εκκλησίας, παρά το γεγονός ότι η καθομιλουμένη ήταν όχι μόνο η γλώσσα των Ευαγγελίων, αλλά και η lingua franca της εποχής.

Αυτή όμως η γλωσσική διμορφία, όπως λένε οι γλωσσολόγοι, δεν πήρε διαστάσεις «γλωσσικού ζητήματος» παρά από τα τέλη του 18ου αιώνα, όταν άρχιζε να διαμορφώνεται, στο νέο διεθνές κλίμα, η προοπτική ενός έθνους-κράτους. Ηταν η εποχή που ο Αδαμάντιος Κοραής ζητούσε την καθιέρωση της Κοινής, της προφορικής δηλαδή γλώσσας, ως επίσημης γλώσσας και στον γραπτό λόγο. Τα στρατόπεδα σχηματίστηκαν. Από τη μια οι κοραϊστές Ανθιμος Γαζής, Νεόφυτος Βάμβας, Θεόκλητος Φαρμακίδης, Θεόφιλος Καΐρης κ.ά. Από την άλλη οι αντικοραϊστές όπως οι Παναγιωτάκης Κοδρικάς (ο «Ερωτόκριτος» ήταν γι’ αυτόν «τερατώδες μιξοβάρβαρο ποίημα») Νεόφυτος Δούκας, Αθανάσιος Χριστόπουλος, Ιωάννης Βηλαράς κ.ά.

Από την αντιπαράθεση Γιάννη Ψυχάρη – Γεωργίου Χατζιδάκι και μετά η διαμάχη πήρε επιστημονικό χαρακτήρα και σε αυτήν ενεπλάκησαν όλοι οι γνωστοί γλωσσολόγοι και φιλόλογοι, από τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη (που συνεργάστηκε στον Εκπαιδευτικό Ομιλο με Γληνό και Δελμούζο) και τον Αχιλλέα Τζάρτζανο μέχρι τον Ιωάννη Κακριδή και τον Λίνο Πολίτη.