Οφσάιντ και οφσόρ

Τα παλιά χρόνια μαθαίναμε ότι το ποδόσφαιρο ανθούσε στη Λατινική Αμερική για να μπορούν τα καθεστώτα να αποκοιμίζουν τον κόσμο της φτωχολογιάς και να μην ξεσηκώνονται στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο ενάντια στην οικονομική κρίση. Κι εμείς εδώ στην αυλή του Πολυτεχνείου φωνάζαμε το 1972 «κάτω το ποδόσφαιρο» για να μην αφήσουμε τη χούντα να εκμεταλλευτεί τον τελικό του Γουέμπλεϊ και να εξωραΐσει έτσι τη δική της πολιτική κρίση.

Εκτοτε το ποδόσφαιρο άλλαξε πολύ, από τζάμπα θέαμα της γειτονιάς έγινε πανάκριβο τηλεοπτικό προϊόν, οι παίκτες έγιναν πάμπλουτοι επιχειρηματίες, οι ομάδες πολυεθνικά γκρουπ και οι εταιρείες τους οικονομικοί κολοσσοί με τόσο ισχυρή παρουσία που συχνά συνεπαγόταν πολιτικές διαπλοκές και χρηματικά σκάνδαλα. Ετσι, όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση, το ποδόσφαιρο όχι μόνο δεν αναδείχθηκε όπως παλιά σαν η διέξοδος της μαζικής ανασφάλειας, αλλά βγήκε οφσάιντ από τον προορισμό του και βουτήχτηκε το ίδιο στα έγκατα της απαξίωσης.

Στην Ελλάδα – όπως και σε μερικές άλλες χώρες – οι αποκαλύψεις για στημένους αγώνες των παραγόντων έρχονται να προστεθούν στις αλλεπάλληλες καταστροφές των χούλιγκαν και διαμορφώνουν ένα σκηνικό πρωτοφανούς σήψης και βίας με βαρύτατο οικονομικό και κοινωνικό κόστος. Οι πρόσφατες τιμωρίες είναι ένα ελπιδοφόρο μήνυμα, αλλά θα χρειαστεί πολλή προσπάθεια για να ανατραπούν όσα σταδιακά και ανεπαισθήτως οδήγησαν στη σημερινή κακοδαιμονία. Διότι πέρα από τις δύσοσμες ιστορίες και τις εκφραστικές φυσιογνωμίες των πρωταγωνιστών τους, υπάρχουν μια σειρά από λουσάτες διαδικασίες και κυριλέ οικονομικές σχέσεις οι οποίες γέννησαν τα κίνητρα για να ανθήσουν οι σημερινές συμπεριφορές.

Υπήρξε κατ’ αρχάς η μεταγραφική πλημμυρίδα που μετέτρεψε τους παίκτες (με τη δική τους φυσικά συμφωνία και ανταμοιβή) σε διεθνώς διαπραγματεύσιμα περιουσιακά στοιχεία. Οπως συμβαίνει στις μικρές οικονομίες με στενότητα παραγωγής, η υπερκατανάλωση οδηγεί σύντομα σε αθρόες εισαγωγές και έτσι σήμερα το ελληνικό πρωτάθλημα σε κάθε δέκα παίκτες έχει έξι ξένους, που κάνουν τους αγώνες να μοιάζουν με πολυφυλετικό φεστιβάλ. Μία πρόσφατη μελέτη του ΠΣΑΠ θεωρεί πως οι ανεξέλεγκτες ξένες μεταγραφές έχουν ήδη υποσκάψει την ανέλιξη των ντόπιων παικτών και οι ολέθριες συνέπειες θα φανούν σε λίγα χρόνια.

Οι συνέπειες δεν είναι μόνο ποδοσφαιρικές, αλλά έχουν επίσης διαμορφώσει και ένα ανεξέλεγκτο οικονομικό σύστημα. Οι συμφωνίες κλείνονται συνήθως με οφσόρ εταιρείες οπότε δεν πληρώνονται φόροι, αλλά και τα ποσά είναι πολύ μεγαλύτερα από ό,τι παίρνουν οι παίκτες, οπότε η διαφορά αξιοποιείται ως ξέπλυμα χρήματος. Βλέποντας την ευκολία, τα τελευταία χρόνια και αρκετοί έλληνες παίκτες αγοράζονται και πωλούνται μέσω οφσόρ.

Ταυτόχρονα η πολυεθνική προέλευση των παικτών κάνει πιο εύκολη τη διοργάνωση διεθνών στοιχημάτων, λειτουργώντας ως «κράχτης» ακόμα και σε μακρινές χώρες, και καθώς τα ποσά στριφογυρίζουν στα κομπιούτερ ο πειρασμός για στησίματα αγώνων γίνεται μεγάλος. Οι οφσόρ είναι και πάλι διαθέσιμες για να τακτοποιήσουν τα οφειλόμενα «δωράκια» χωρίς να προκληθούν δυσάρεστες ενοχλήσεις από κάποια εποπτική Αρχή.

Τώρα που το σπυρί έσπασε είναι ευκαιρία η Πολιτεία να επιβάλει ένα καθεστώς διαφάνειας και ελέγχου, όπως δυστυχώς δεν είχε τολμήσει να κάνει τις προηγούμενες δεκαετίες ποντάροντας στο πολιτικό αντάλλαγμα των οπαδών. Για να το πετύχει τώρα μπορεί να εφαρμόσει στις ΠΑΕ ό,τι και με τις τράπεζες μετά την κρίση: οι επιχορηγήσεις του ΟΠΑΠ κεφαλαιοποιούνται και ανταλλάσσονται με μετοχές των ΠΑΕ, ενώ σε κάθε διοίκηση τοποθετείται Κρατικός Επίτροπος με δικαίωμα βέτο σε όλα τα οικονομικά θέματα. Μπαίνουν χαμηλά πλαφόν στα λεφτά που μπορεί να πάρει ένας παίκτης, περιορίζεται στο μισό ο αριθμός των ξένων και απαγορεύονται κάθε είδους οικονομικές συναλλαγές των ΠΑΕ με οφσόρ εταιρείες. Με το που θα στεγνώσουν τα πλυντήρια, η μισή διαφθορά θα εκλείψει αμέσως και η άλλη μισή θα αντιμετωπιστεί καλύτερα μετά.

Μόνο έτσι θα μπορέσει να επανέλθει μια στοιχειώδης αξιοπιστία στους αγώνες και ίσως η μπάλα ξαναβρεί την αίγλη της. Αλλωστε, ο πραγματικός λόγος που στις φαβέλες αγαπάνε το ποδόσφαιρο είναι γιατί έχει καθαρούς κανόνες και βλέπουν να κερδίζει όποιος παίζει καλύτερα, σε αντίθεση με την υπόλοιπη ζωή τους που νιώθουν αδικημένοι και κερδίζουν μόνο οι πλούσιοι. Αν οι καθαροί κανόνες του ποδοσφαίρου χαλάσουν, πάει και η γοητεία του, όσο ακριβούς παίκτες και να αγοράσει μία Πολυεθνική Ανεξέλεγκτη Επιχείρηση (ΠΑΕ).

Ο Νίκος Χριστοδουλάκης είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο, πρώην υπουργός