ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο εκσυγχρονισμός σήμερα

«Ο Νίκος ήταν η ευρωπαϊκή ιδέα σε πράξη, ο εκσυγχρονισμός σε μαχητική έκδοση», είπε ο Κ. Σημίτης αποχαιρετώντας τον μοναδικό Ν. Θέμελη. Συνεργαστήκαμε στενά με τον Νίκο για χρόνια πάνω ακριβώς στους δύο αυτούς άξονες: την ευρωπαϊκή ιδέα και τον εκσυγχρονισμό (αν και δεν θα ξεχάσω ποτέ ότι πριν γράψει το «Μια ζωή, δυο ζωές», μυθιστόρημα που έχει κεντρικό ήρωα έναν καθηγητή πανεπιστημίου, μου ζήτησε να περιηγηθεί τα αμφιθέατρα της Νομικής Σχολής στη Σόλωνος αλλά και τα γραφεία καθηγητών στην οδό Ομήρου για να πάρει μυρωδιά, όπως έλεγε, από τα τεκταινόμενα στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Κάναμε την περιήγηση αυτή τρεις φορές). Θέλω να σταθώ ακριβώς στους δύο αυτούς άξονες, την ευρωπαϊκή ιδέα και τον εκσυγχρονισμό, άξονες που διατρέχουν όλο το έργο, πολιτικό και λογοτεχνικό, του Ν. Θέμελη. Και στις δύο αυτές ιδέες, που είναι και λειτουργούν σαφώς συμπληρωματικά, ο Νίκος είχε την ξεχωριστή ικανότητα να δίνει περιεχόμενο και προοπτική. Και είναι ακριβώς αυτό που απουσιάζει σήμερα: η προοπτική.

Ποια είναι η προοπτική για την ευρωπαϊκή ιδέα και ποια η προοπτική για τη χώρα; Η απάντηση στο ερώτημα εμφανίζεται ιδιαίτερα θολή. Στην περίοδο 1996-2004 έγινε η πιο συνειδητά σχεδιασμένη προσπάθεια (με πρωταγωνιστή τον Νίκο) για τον εκσυγχρονισμό, τον εξευρωπαϊσμό της Ελλάδας, για την ανάδειξή της σε μια «κανονική» ευρωπαϊκή χώρα που θα συμμετέχει θεσμικά ισότιμα, ενεργά και πρωτοβουλιακά στο «ευρωπαϊκό γίγνεσθαι», όχι ως περιθωριακή χώρα της περιφέρειας, ως «βαλκανική» χώρα στην Ευρώπη, αλλά ως ευρωπαϊκή χώρα στα Βαλκάνια. Για κάποια στιγμή η Ελλάδα φάνηκε ότι μπορούσε να πετύχει τον στόχο αυτό. Το 2003, με αποκορύφωμα την πετυχημένη ελληνική προεδρία στην Ευρωπαϊκή Ενωση αλλά και τους Ολυμπιακούς Αγώνες που ακολούθησαν, η Ελλάδα έδειχνε ότι μπορούσε να κλείσει τις εκκρεμότητες με την Iστορία, τα τραυματικά κεφάλαια των διαδοχικών κρίσεων του παρελθόντος, να αφήσει πίσω της τα σύνδρομα της εσωστρέφειας, της υπανάπτυξης, του ανορθολογισμού και να γίνει το «κανονικό ευρωπαϊκό κράτος». Το κράτος που πετυχαίνει στόχους (προσχώρηση στην ΟΝΕ, ένταξη Κύπρου κ.ά.) ως πρωταγωνιστικός παίκτης, στο κέντρο του ευρωπαϊκού συστήματος.

Κι όμως, μια στιγμή ήταν και χάθηκε. Η Ελλάδα όχι μόνο δεν έγινε τελικά «κανονικό ευρωπαϊκό κράτος» αλλά περιέπεσε στη χειρότερη κρίση και απειλείται με έξοδο από τη θεσμική έκφραση της Ευρώπης, την ευρωζώνη, ίσως και την ίδια την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ). Το όραμα του Νίκου και όσων δούλεψαν για το σχέδιο αυτό διαψεύστηκε. Γιατί; Δύσκολη η απάντηση / εξήγηση. Οπωσδήποτε «η εξαετία της αδράνειας» (2004-2009) που ακολούθησε ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό. Το εγχείρημα του εκσυγχρονισμού – εξευρωπαϊσμού διακόπηκε το 2004. Το σίγουρο είναι ότι θα μπορούσαν να είχαν έρθει διαφορετικά τα πράγματα. Καθώς η Ελλάδα είχε εδραιώσει τη θέση της στο ευρωπαϊκό και το διεθνές σύστημα, είχε απαντήσει στο εναγώνιο ερώτημα «πού ανήκει σε Ανατολή ή Δύση;» (στην Ευρώπη) και είχε σχεδόν επιλύσει ή όδευε προς την επίλυση διαχρονικών προβλημάτων εξωτερικής πολιτικής, θα μπορούσε να είχε επικεντρωθεί με συστηματικό τρόπο στον εσωτερικό, θεσμικό πολιτικό και οικονομικό εκσυγχρονισμό. Και κυρίως στον εκσυγχρονισμό της παιδείας και του πολιτισμού. Γιατί, όπως ο Νίκος είχε πει σε μια τελευταία, νομίζω, διάλεξή του στη Στέγη Γραμμάτων, η αφετηρία του ελληνικού προβλήματος βρίσκεται στην κουλτούρα και στην παιδεία. Δεν το έπραξε. Ακολούθησαν η αδράνεια και οι παλαιοκομματικές προσεγγίσεις που τελικά την έφεραν στη σημερινή κρίση.

Σήμερα η χώρα βρίσκεται και πάλι μπροστά στο επιτακτικό αίτημα για μεταρρυθμίσεις (εκσυγχρονισμό), ως προϋπόθεση για επιβίωση και παραμονή στην Ευρώπη. Αλλά οι μεταρρυθμίσεις αυτές δεν φαίνεται να έχουν αρθρωθεί (τουλάχιστον ακόμη) σ’ ένα συνεκτικό σχέδιο προοπτικής – σ’ ένα σχέδιο / αφήγημα που να λέει (και πείθει) ότι η Ελλάδα μέσα σε προβλεπτό χρονικό ορίζοντα μπορεί να γίνει καλύτερη, να ξεπεράσει την κρίση, να παραμείνει και να λειτουργήσει ως κανονικό θεσμικό μέλος του ευρωπαϊκού συστήματος, ενός ευρωπαϊκού συστήματος που χρειάζεται κι αυτό να ξαναβρεί την προοπτική του. Προοπτική που ο Ν. Θέμελης ήξερε μοναδικά να συνθέτει…

Αντίο Νίκο, σε δύσκολους καιρούς μας πλούτισες, μας δίδαξες πολλά και πάνω απ’ όλα ήθος, στάση ζωής…

Ο Π. Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος του Δ. Σ. του ΕΛΙΑΜΕΠ