«Δεν πιστεύω ότι τα μυθιστορήματά μου εκπέμπουν μηνύματα»

Τα μυθιστορήματα του Θέμελη (ακόμη και το «Μια ζωή, δυο ζωές» του 2007 που δεν είναι ιστορικό αλλά εξομολογητικό – υπαρξιακό) ταξιδεύουν το κοινό στον Ελληνισμό που μεγαλούργησε στα Βαλκάνια και την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο γύρισμα του 19ου αιώνα προς τον 20ό και παρακολουθούν τις εκδοχές της ελληνικής ιδιαιτερότητας στον ελλαδικό χώρο από το 1910 μέχρι το 1990. Εμμεσα όμως συνθέτουν ένα οξύτατο πολιτικό σχόλιο του συγγραφέα στην ιδεολογία, τη νοοτροπία, την παθολογία, τις πρακτικές και τις αγκυλώσεις των πολιτικών, των αστών, των διανοουμένων και των απλών πολιτών, με τους οποίους διασταυρώθηκε στα 30 χρόνια που ακολούθησαν την «Αλλαγή».

Η μοναδική φορά που ο Θέμελης ενημέρωσε τον πρωθυπουργό του (και πήρε το «ελεύθερο») ήταν με αφορμή τη συζήτηση για τη συνέχεια του Ελληνισμού στην «Αναλαμπή», η οποία θα μπορούσε να έχει πολιτικό κόστος. Εκεί καταδικάζει, μέσω των ηρώων του, όλους εκείνους – ακόμα και στελέχη του ΠΑΣΟΚ – που εξαρτούν τη σύγχρονη εθνική μας ταυτότητα από την παθητική λατρεία των προγόνων, καλλιεργώντας τελικά έναν μεγαλοϊδεατισμό. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι ο Αντώνης Λιάκος είχε επισημάνει πως «η τριλογία του Θέμελη είναι η σάγκα του εκσυγχρονισμού».

Ο ίδιος ωστόσο ο συγγραφέας της χρησιμοποιούσε πολύ διακριτικές εκφράσεις. «Δεν πιστεύω ότι τα μυθιστορήματά μου εκπέμπουν μηνύματα, μπορούν όμως να βοηθήσουν στη διαδικασία αυτογνωσίας και αυτοσυνειδησίας του αναγνώστη», έλεγε στα «ΝΕΑ» το 2003. Και το 2008 με αφορμή τις «Αλήθειες των άλλων» – το μυθιστόρημα που στηλίτευε τα ιδεολογήματα που μας καταδυναστεύουν και κατέρριπτε συλλογικούς μύθους, λ.χ. για τον ηρωικό θάνατο του Κ. Παλαιολόγου – συμπλήρωνε: «Το θέμα δεν είναι να πετάξεις, να αποδιώξεις το παρελθόν. Είναι το πώς στέκεσαι απέναντί του: γονυπετής ή κριτικά».

Το ενδιαφέρον πάντως στοιχείο στη βιογραφία του, που τον ξεχωρίζει από πολλά στελέχη του εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ, είναι ότι αν και παιδί του Εμφυλίου (γεννήθηκε το 1947) δεν ταυτίστηκε με τους Λαμπράκηδες που μεσουρανούσαν στη νεολαία της εποχής του. «Η μητέρα μου ήταν οργανωμένη στο ΚΚΕ και ο πατέρας μου διανοούμενος αριστερός, έζησα λοιπόν το κλίμα των διώξεων από μέσα, ήξερα τι σημαίνει Στάλιν και Ηλιού και χειραφετήθηκα πολύ νωρίς – ήδη από το 1964 – μέσα από τα προσωπικά μου διαβάσματα», είχε δηλώσει πέρυσι στα «ΝΕΑ».

Από πολύ νωρίς λοιπόν υιοθέτησε «τις αξίες και τις αρχές της Σοσιαλδημοκρατίας», παρότι τότε δεν υπήρχε ακόμα κανένα ελληνικό κόμμα που να τις εκφράζει. Αυτές τις αρχές απηχεί και η «Συμφωνία των ονείρων», το τελευταίο μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο του 2010 και συμπληρώνει την Τριλογία του. Είναι το κύκνειο άσμα του και το πιο σκληρό και αντιδεξιό μυθιστόρημά του, που αποτυπώνει την περίοδο 1947-1990 και κλείνει όταν κλείνει και η εποχή του Ανδρέα Παπανδρέου.

Το 1998 στην«Αναζήτηση» είχε αναδείξει τη σύγκρουση του παραδοσιακού κόσμου με τη νεωτερικότητα. Το 2000 στην «Ανατροπή» είχε σταθεί στις δύο εκδοχές της νεωτερικότητας, προβάλλοντας τη σύγκρουση του αστικού φιλελευθερισμού με τις επαναστατικές κομμουνιστικές ιδέες. Το 2003 στην «Αναλαμπή» αποτύπωνε τη σύγκρουση ανάμεσα στους αστούς που κουβαλούσαν ακόμα τη λογική των τσιφλικάδων και σε εκείνους που μετέφεραν τις ιδέες των αστών της Δύσης, καταλογίζοντας το ναυάγιο της μεταρρυθμιστικής πολιτικής του Βενιζέλου στους ελλαδίτες αστούς και κλείνοντας το μάτι στον κουτσό εκσυγχρονισμό του Σημίτη. Και πέρυσι συμπλήρωσε την επική τοιχογραφία του σχολιάζοντας την πολιτική κουλτούρα των νικητών της πρόσφατης Ιστορίας μας. Μια κουλτούρα που κατά τη γνώμη του κράτησε τη χώρα στην τροχιά της συντήρησης και κατέληξε βαρίδι για την πρόοδο του τόπου. Οπως έλεγε χαρακτηριστικά, «σήμερα έχουμε μια Δεξιά η οποία δεν αντιστοιχεί, δεν συντονίζεται, με τα συντηρητικά ευρωπαϊκά κόμματα που αναδύθηκαν μετά τον πόλεμο. Και από την άλλη έχουμε μια κοινωνία που, εξασκώντας το δημοκρατικό της δικαίωμα, αβαντάρει με την ψήφο της την πολιτική ταυτότητα μιας ΕΡΕ της εποχής μας. Στην Ελλάδα δεν έχει υπάρξει συντηρητικό κόμμα κοινωνικής ευθύνης».

Υπάρχει πάντως ένα θέμα που διατρέχει όλα τα μυθιστορήματα του Θέμελη, που τα επεξεργαζόταν και τα ψείριζε με την επιμελήτριά του Ελένη Μπούρα, την οποία και ακολούθησε μετακομίζοντας πέρυσι τέτοια εποχή από τον Κέδρο στο Μεταίχμιο. Είναι το ζήτημα της παιδείας, που την εννοούσε ως μια διαφορετική κοσμοαντίληψη, «με βάση τις αρχές της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της δημοκρατίας», που να παρέχει αντιστάσεις «στον αγοραίο νεοφιλελευθερισμό, στη φαυλότητα» και μόνον αυτή κατά τη γνώμη του θα μπορούσε να απελευθερώσει τον Ελληνα από τα ιδεολογήματα που τον παγιδεύουν. Χαρακτηριστικά, τον περυσινό Οκτώβριο έλεγε στα «ΝΕΑ»: «Η Παιδεία δεν είναι πανάκεια, αλλά είναι όρος sine qua non χωρίς τον οποίο χτίζουμε απλώς σε άμμο».

«Δεν μετράει μόνον η παιδεία που δίνουν τα ανώτερα και ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Υπάρχει και η παιδεία που διαχέεται πολυφωνικά, καθημερινά από τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης (πολιτικούς, δημοσιογράφους, συνδικαλιστές κ.ά.) και που αναπαράγεται διαρκώς. Αν δηλαδή η Διαμαντοπούλου αλλάξει το εκπαιδευτικό σύστημα και καταφέρει να βρει την τέλεια λύση αλλά ο τηλεοπτικός πολτός παραμένει αναλλοίωτος, τότε η οποιαδήποτε λύση της θα γίνει σκόνη. Από αυτή την άποψη οι πολιτικοί έχουν τεράστια ευθύνη τόσο ως πρότυπα όσο και ως αντι-πρότυπα, αλλά δεν αρκούν ούτε για την ακμή ούτε για την καταστροφή της χώρας. Ούτε οι πολιτικοί λοιπόν είναι πανάκεια για να λυθούν τα προβλήματα.

Τι νομίζετε; Παιδεία, υγεία, διαφάνεια, λειτουργία δημοκρατικών θεσμών, εντιμότητα, τώρα προέκυψαν; Οχι. Είναι διαρκή ελλείμματα που συνθέτουν τη σερνάμενη υστέρηση και κρίση αυτής της κοινωνίας. Και όσες προσπάθειες γίνονται, αποδεικνύονται σισύφειες. Γιατί; Διότι η κυρίαρχη κουλτούρα και οι νοοτροπίες που βρίσκονται στον πυρήνα της, σπρώχνουν τα πράγματα προς τα κάτω, προς τα πίσω. Ακόμα και οι καλύτεροι έχουν φτάσει στα όριά τους».

Μ.Χ.