Kαρφί για τους δικούς της, αλλά πατριώτισσα για το FBI…

Συνεργασία με τις Αρχές, κατασκοπεία στην υπηρεσία του FBI, ιδιώτευση κάτω από το βάρος των πιέσεων. Τρεις εκδοχές προσωπικής στάσης στα χρόνια του μακαρθισμού, που η καθεμία αναδεικνύει τάσεις και διεργασίες, τα εκβιαστικά διλήμματα της καθημερινότητας και τον καθοριστικό ρόλο των διώξεων στη διαμόρφωση του πολιτικού και διανοητικού κλίματος στη δεκαετία του 1950.

Το 1999 η απονομή του τιμητικού Οσκαρ της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου στον ελληνοαμερικανό σκηνοθέτη Ελία Καζάν επανέφερε στο προσκήνιο την πιο αμφιλεγόμενη στιγμή της καριέρας του. Το 1952 ο Ελία Καζάν κλήθηκε στην επιτροπή ακροάσεων που διερευνούσε την «κομμουνιστική διείσδυση» στον χώρο του θεάματος και ύστερα από διαδοχικές καταθέσεις κατονόμασε οκτώ φίλους και συνεργάτες του από τη δεκαετία του 1930, που έτσι μπήκαν στη Μαύρη Λίστα. Το παράδειγμα του Καζάν είναι μοιραία διάσημο, αλλά η σημασία του έγκειται κυρίως στο πώς λειτούργησαν οι μηχανισμοί ενσωμάτωσης και πειθάρχησης στην περίπτωση ενός ανθρώπου με παρουσία στις πολιτικές και καλλιτεχνικές πρωτοπορίες της δεκαετίας του 1930 και 1940.

H Aντζελα Καλομίρις ήταν μία άσημη φωτογράφος στη Νέα Υόρκη, με περιστασιακή συμμετοχή σε φωτογραφικές ομάδες προοδευτικού προσανατολισμού. Το 1942 την προσέγγισε το FBI και σύντομα διείσδυσε στις τάξεις του Κομμουνιστικού Κόμματος των Ηνωμένων Πολιτειών ως πληροφοριοδότρια των μυστικών υπηρεσιών. Η δράση της αποκαλύφθηκε το 1949, όταν το FBI της ζήτησε να καταθέσει ως μάρτυρας κατηγορίας στην πρώτη μεγάλη δίκη του ηγετικού πυρήνα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Το παράδειγμα της Καλομοίρις προβλήθηκε ως υπόδειγμα άδολης και πατριωτικής υπηρεσίας μίας «απλής κοπέλας» στη μεγάλη μάχη του αμερικανικού έθνους κατά του «ερυθρού κινδύνου». Απολαμβάνοντας την εφήμερη δόξα που της εξασφάλισε η κατάθεσή της, η Καλομοίρις κατέγραψε τις εμπειρίες της στο αυτοβιογραφικό «Red masquerade: Undercover for the FBI», ένα ενδιαφέρον τεκμήριο για το πώς στα χρόνια του μακαρθισμού η συνεργασία με τις μυστικές υπηρεσίες αναγορεύτηκε σε ύψιστο εθνικό καθήκον.

Ο προοδευτικός διανοούμενος και επιχειρηματίας Βάσος Βλαβιανός, όταν αγόρασε την ελληνοαμερικανική εφημερίδα «Εθνικός Κήρυξ» το 1939, φιλοδοξούσε να τη μετατρέψει σε σημείο συνάντησης των ιδεών του Νew Deal με τις αντιμεταξικές κινήσεις του εξωτερικού. Εχοντας συμμετοχή σε οργανώσεις αμερικανών διανοουμένων, σημαντική περιουσία, μόρφωση και επαφές, ο Βλαβιανός στα χρόνια του πολέμου συμμετείχε σε ποικίλες επιτροπές, ενώ υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του προγράμματος του ΕΑΜ. Η μετάλλαξη του Δημοκρατικού Κόμματος μετά τον θάνατο του Ρούζβελτ, ο Εμφύλιος στην Ελλάδα, η απογοήτευση από τη διάλυση του ΕΑΜ και η καταγγελία του ως «κομμουνιστή» τον οδήγησαν στην απόφαση να εγκαταλείψει τον «Εθνικό Κήρυκα» το 1947. Η κατηγορία του «συνοδοιπόρου» τον συνόδευσε όλη του τη ζωή, ενώ για χρόνια οι διωκτικοί μηχανισμοί παρακολουθούσαν τις κινήσεις του. Η ιδιώτευση του Βλαβιανού, ο οποίος ίδρυσε έναν εκδοτικό οίκο ειδικευμένο σε έκδοση βιβλίων τέχνης, συνιστά έναν εξαιρετικό δείκτη για το πώς ο Ψυχρός Πόλεμος καθόρισε τη ζωή ανθρώπων που δεν είχαν σχέση με την κομμουνιστική Αριστερά.