Τα άνθη του (οικονομικού) κακού

Δεν είναι η «σύγκρουση των πολιτισμών» που συνιστά τον μεγαλύτερο κίνδυνο του 21ου αιώνα αλλά η επανάληψη σε πλανητικό επίπεδο της ιστορίας της Δύσης, που πέρα από τα επιτεύγματά της χαρακτηρίστηκε από την εκμετάλλευση του Αλλου, δύο Παγκοσμίους Πολέμους και ανυπολόγιστη οικολογική φθορά. Αυτή είναι η προσέγγιση του Ντανιέλ Κοέν στο διαυγέστατο αυτό πόνημα. Εξαιρετικά επίκαιρο, το βιβλίο συνιστά μια συναρπαστική περιήγηση στην οικονομική ιστορία από τις απαρχές του πολιτισμού ώς τις μεγάλες αυτοκρατορίες κι από εκεί ώς τη βιομηχανική επανάσταση, το Κραχ του ’30, το Κινεζικό Θαύμα και την κρίση των subprimes. Είναι ταυτόχρονα ένα καλό μάθημα για τις σχέσεις της παραγωγικής δραστηριότητας με τις λοιπές σφαίρες του κοινωνικού γίγνεσθαι – τους θεσμούς, τον πολιτισμό, το αστικό περιβάλλον, το δίκαιο.

Ο Κοέν γίνεται εξαιρετικά ενδιαφέρων όταν συζητά πώς κατόρθωσε η Δύση να κυριαρχήσει στον πλανήτη, πώς κατάφερε να απογειώσει την παραγωγική της μηχανή, να αξιοποιήσει τις απελευθερωτικές δυνάμεις του Διαφωτισμού, να αναγάγει την καινοτομία σε καθοδηγητική αρχή και τη συσσώρευση σε ηθική επιταγή. Επιχειρεί να συνθέσει τη συμβολή των ιερών τεράτων της οικονομικής και κοινωνιολογικής σκέψης – από τον Ανταμ Σμιθ και τον Μάλθους ώς τον Μαρξ και τον Μαξ Βέμπερ – σε μια πολυπρισματική θεωρία ανοιχτή σε νέες συμβολές. Κυρίως όμως τον απασχολεί το πώς το Κακό παίρνει το πάνω χέρι – πώς ο πόλεμος, η εκμετάλλευση και, στις μέρες μας, η οικολογική καταστροφή ακυρώνουν τα επιτεύγματα αιώνων.

Kεντρικό ερώτημα: Πώς κατάφερε η Δύση της τεράστιας πολιτιστικής παράδοσης και του Ορθού Λόγου να αυτοκτονήσει σε δύο Παγκοσμίους Πολέμους; Και το λογικό του παρεπόμενο: πώς μπορεί να αποφευχθεί η επανάληψη των ίδιων λαθών από τις ραγδαία αναπτυσσόμενες ασιατικές ή άλλες οικονομίες; Ή ακόμη: πώς μπορεί να αποφύγει η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία τον οικολογικό Αρμαγεδδώνα;

Ο Κοέν διαπιστώνει το αδιέξοδο στο οποίο έχει φτάσει ένα οικουμενικό οικονομικό σύστημα βασισμένο στις παραδοχές του 19ου αιώνα: ότι δηλαδή υπάρχει αφθονία πόρων προς εκμετάλλευση κι ότι ο Τρίτος Κόσμος, με πολλαπλάσιο πληθυσμό και ακόρεστη βουλιμία, οφείλει να ακολουθήσει τα αναπτυξιακά στάδια της Δύσης. Υπονοεί ότι υλικά επιτεύγματα που δεν υποστηρίζονται από αντίστοιχες κοινωνικές αναπροσαρμογές θα απολήξουν σε επανάληψη των σκοτεινότερων σελίδων του δυτικού πολιτισμού – εκμετάλλευση, οικολογική καταστροφή και νέου τύπου συρράξεις. Η αέναη ανάπτυξη υπήρξε κατά τον Κοέν μια ουτοπική σύλληψη που γεννήθηκε ιστορικά από μια ποικιλία «συμπτώσεων». Η υλική ευημερία υπήρξε ανέλπιστο δώρο των θεών. Αλλά ο Προμηθέας ακυρώνεται από την Πανδώρα. Η εξάλειψη της βίας και η άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, λέει, αποδείχτηκε ιστορικά ότι δεν μπορούν να βασιστούν στην οικονομική επέκταση. Γι’ αυτό επείγει η σύναψη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου.