Στην καρδιά του σκότους

Τέσσερις από τους σηµαντικότερους φωτογράφους του 20ού αιώνα – οι Ντουανό, Κερτέζ, Μπρασάι και Ιλζε Μπινγκ – είναι οι «πρωταγωνιστές» στην έκθεση «Νύχτα» της Νέας Υόρκης. Με στιγµιότυπα από το Παρίσι, τη Βουδαπέστη και τη Νέα Υόρκη του Μεσοπολέµου
«Ολα τα ζώα βγαίνουν απ’ τηφωλιά τους τη νύχτα». Είναι µία από τις σκληρές ατάκες που ακούγονται στον «Ταξιτζή» του Σκορσέζε και αποδίδει από την αρχή της ταινίας το κλειστοφοβικό κουτάκι µέσα στο οποίο ζει ο «αγανακτισµένος» πρωταγωνιστής Τράβις Μπάιγκλ. Οπως οι αόρατοι εχθροί του (τα ζώα), έτσι κι αυτός σέρνεται στην αιώνια νύχτα ενός βρώµικου µυαλού, λίγο πριν επιχειρήσει το τελικό ρεσάλτο στο ένοχο σύστηµα. Χωρίς τα µισοφωτισµένα πλάνα το έργο τέχνης του αµερικανού σκηνοθέτη θα έµενε ηµιτελές. Το έχουν πει και οι πρωτοµάστορες του φιλµ νουάρ πριν από εξήντα χρόνια, µην τα ξαναλέµε.

Το έχει πει µε άλλα λόγια και ο διάσηµος ούγγρος φωτογράφος Μπρασάι, σε υπεράσπιση της δικής του τέχνης: «Η νύχτα απλώς υπονοεί καταστάσεις, ποτέ δεν τις αποκαλύπτει. Η νύχτα ανεβάζει την ένταση και µας εκπλήσσει µε την παραδοξότητά της.

Απελευθερώνει δυνάµεις µέσα µας, τις οποίες µέχρι τότε ήλεγχε απολύτως η λογική κατά τη διάρκεια της ηµέρας».

Αυτή ήταν όντως η καλύτερη εισαγωγή για την έκθεση «Night» στην γκαλερί Bruce Silverstein της Νέας Υόρκης, στηνοποία συνυπήρξαν τα πορτφόλιο τεσσάρων από τους σηµαντικότερους δηµιουργούς του 20ού αιώνα. Από το νουάρ Παρίσι του Μπρασάι και το Μουλέν Ρουζ του Ντουανό ώς τον φορµαλισµό της Ιλζε Μπινγκ και τα στιγµιότυπα από τη Βουδαπέστη του Αντρέ Κερτέζ, το βασικό µοτίβο υπονοεί – αλλά ποτέ δεν αποκαλύπτει- τις κοινωνικές τάσεις στις δεκαετίες 1920 και 1930. Ο αγοραίος έρωτας στις παρισινές συνοικίες, η υπαρξιακή αγωνία πριν από τον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο, ο µοντερνισµός στην αρχιτεκτονική της Νέας Υόρκης είναι οι πραγµατικές λεζάντες πίσω από τις 43 φωτογραφίες των σπουδαίων καλλιτεχνών. Ισως σήµερα µοιάζει µε ρουτίνα, αλλά η αισθητική που επιλέγουν εκείνη την περίοδο είναι ένα µεγάλο στοίχηµα. Η τεχνολογία της νυχτερινής φωτογράφησης κάνει τα πρώτα µόλις βήµατά της και η επιλογή του κατάλληλου θέµατος είναι ζήτηµα καλλιτεχνικής επιβίωσης. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, ο Ούγγρος Μπρασάι επισκέπτεται το 1924 το Παρίσι, γίνεται ο ορισµός του flaneur (περιπατητή) και αποτυπώνει την ψυχή της πόλης στη σειρά «Το Παρίσι τη νύχτα». Παράλληλα, φωτογραφίζει τα πορτρέτα των Πικάσο, Τζιακοµέτι, Νταλί και Ζαν Ζενέ. Εναν χρόνο αργότερα, ο συµπατριώτης του Αντρέ Κερτέζ µεταναστεύει επίσης στο Παρίσι, συνδέεται µε καλλιτέχνες του ντανταϊσµού και αφήνει το στίγµα του µε σόλο εκθέσεις. Η Γερµανίδα Ιλζε Μπινγκ θα ταξιδέψει από τη Φρανκφούρτη στη γαλλική πρωτεύουσα την επόµενη δεκαετία και θα συνδέσει το όνοµά της µε την αρχιτεκτονική φωτογραφία. Το 1936 συµµετέχει στην πρώτη έκθεση για τη σύγχρονη φωτογραφία στο Λούβρο και την επόµενη χρονιά καταφεύγει στη Νέα Υόρκη, όπου γνωρίζει δεύτερη καριέρα (µε αποκορύφωµα την αναδροµική έκθεση «Φωτογραφία 1839-1937» στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης).

Την ώρα που οι τρεις συνοδοιπόροι τραβούν την ανηφόρα, ο Ροµπέρ Ντουανό κάνει τα πρώτα δειλά βήµατα – µε ορισµένες από τις καλύτερες εικόνες της έκθεσης, πάντως. Το 1931 γίνεται βοηθός του Αντρέ Βινιό, το 1934 κολλάει ένσηµα ως φωτογράφος της αυτοκινητοβιοµηχανίας Ρενό και µόλις το 1939 παραδίδει τις πρώτες επαγγελµατικές «φωτογραφίες δρόµου». Οι επόµενες δύο δεκαετίες, ωστόσο, του ανήκουν. Μαζί µε ένα άλλο όνοµα: του Ανρί Καρτιέ Μπρεσόν.