Πέντε νέες φωνές και μια γνωστή φεμινίστρια

Από τον πλέον προβεβλημένο- και στα ελληνικά- Χισάμ Ματάρ ώς τον νεώτερο όλων Αμπντελά Τάια, οι άραβες συγγραφείς της νεώτερης γενιάς διεκδικούν με αξιώσεις τη γνωριμία με το διεθνές ακροατήριο. Και κερδίζουν εθνικά και διεθνή βραβεία
ΛΙΒΥΗ
Χισάμ Ματάρ
Εις το όνομα του πατρός
Ενα ζεστό πρωινό στην Τρίπολη της Λιβύης, το καλοκαίρι του 1979, ο εννιάχρονος Σουλεϊμάν ψωνίζει με τη μητέρα του στην αγορά. Ο μπαμπάς λείπει ταξίδι για δουλειές, όμως ουδείς μπορεί να μεταπείσει τον γιο του ότι μόλις τον είδε στο απέναντι πεζοδρόμιο με γυαλιά ηλίου. Ψίθυροι και φόβοι κυριεύουν τον ανυποψίαστο πρωταγωνιστή: ο πατέρας του καλύτερού του φίλου εξαφανίζεται και λίγο μετά ανακρίνεται σε απευθείας μετάδοση από την κρατική τηλεόραση. Ενας άγνωστος άνδρας εμφανίζεται κάθε πρωί έξω από το σπίτι τους και κάνει παράξενες ερωτήσεις. Και, ξαφνικά, η μητέρα του καίει όλα τα βιβλία του συζύγου της. Ο Σουλεϊμάν νιώθει σαν να γκρεμίζεται το σπίτι τους, παρασύροντας όλα τα μυστικά που κρύβονται μέσα.

Τη χρονιά που διαδραματίζεται η ιστορία του εννιάχρονου Λίβυουαπό το βιβλίο του Χισάμ Ματάρ «Στη χώρα των ανδρών» (Εκδ. Ινδικτος, μτφ. Ξενοφών Κομνηνός) -, ο πνευματικός του πατέρας ζει το προσωπικό του δράμα. Το καθεστώς Καντάφι κατηγορεί τον δικό του πατέρα, ο οποίος εργάζεται στη λιβυκή αποστολή των Ηνωμένων Εθνών, ως αντικαθεστωτικό. Η οικογένεια καταφεύγει στο Κάιρο. Το 1986 ο 16χρονος Ματάρ ταξιδεύει στο Λονδίνο μαζί με τον αδελφό του για να σπουδάσει αρχιτεκτονική. Το 1990 μαθαίνουν ότι ο πατέρας τους αγνοείται. Η υπαρξιακή αγωνία και η απέχθεια για τη Λιβύη του δικτάτορα μεταφέρεται ατόφια στο αυτοβιογραφικό του ντεμπούτο: «… μια κάποια λύπη είχε εισχωρήσει στα μάτια του τη μέρα που πήραν τον πατέρα του, δεν ήταν όμως η λύπη του καημού, ήταν η λύπη της προδοσίας, η σιωπηρή λύπη που γεννιέται από το αίσθημα ότι οι άλλοι δεν σου στάθηκαν όταν έπρεπε… Εγινε πιο ήσυχος και αρνιόταν να πάρει μέρος σε οποιοδήποτε παιχνίδι…».

Το 2006, ο Ματάρ είχε εμφανιστεί δίπλα στον Χάρολντ Πίντερ και τον Τομ Στόπαρντ σε μια εκδήλωση του Ηuman Rights Watch. Οι δύο μεγάλοι θεατρικοί συγγραφείς, όπως και ο Νομπελίστας Τζ. Μ. Κουτσί, δεν τσιγκουνεύτηκαν καθόλου τα επαινετικά σχόλια για το βιβλίο, το οποίο εκείνη τη χρονιά είχε φτάσει στην τελική λίστα του βρετανικού Μπούκερ. Εκτοτε μεταφράστηκε σε 15 γλώσσες και εκδόθηκε σε 18 χώρες. Πέντε χρόνια μετά, ο Λίβυος κυκλοφορεί το δεύτερο μυθιστόρημά τουμε παρόμοιο θέμα- στις ΗΠΑ: «Η ανατομία μιας εξαφάνισης» (Αnatomy of a disappearance», Εκδ. Viking ). Είναι ένας τίτλος απαισιόδοξος. Οπως και ο ίδιος ο Ματάρ άλλωστε. Οταν ξέσπασαν οι πρόσφατες ταραχές στην Τυνησία, έσπευσε να διαχωρίσει τις δύο χώρες, λέγοντας ότι στη Λιβύη δεν επιτράπηκε ποτέ να αναπτύξει σοβαρούς θεσμούς. Τον περασμένο Μάρτιο εξέφρασε στους «Τimes» τη βεβαιότητα ότι ο Καντάφι τελείωσε. «Το ερώτημα», είπε στη βρετανική εφημερίδα, «είναι πόσους ανθρώπους θα σκοτώσει προτού φύγει». Προφήτης στον τόπο του;

ΜΑΡΟΚΟ
Μοχάμεντ Αχααρί
ΣΑΟΥΔ. ΑΡΑΒΙΑ
Ρατζά Αλέμ
Πήραν διεθνές βραβείο
Με πρόσφατες ακόμη τις κατηγορίες για εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ των βορειοαφρικανικών καθεστώτων και των διανοουμένων που τηρούσαν σιγήν ιχθύος όλα αυτά τα χρόνια, ορισμένα ονόματα κάνουν τη διαφορά. Ο Μοχάμεντ Αχααρί – « Η αψίδα και η πεταλούδα» (Τhe arch and the butterfly Εκδ. Αrab Culture Foundation) – είναι μια φωτεινή εξαίρεση μέσα στη γενική αφασία. Γεννημένος το 1951 στο Μαρόκο, σπούδασε Νομική στο Πανεπιστήμιο «Μohammed V» του Ραμπάτ και τη δεκαετία του 1980 φυλακίστηκε για τα αντικαθεστωτικά του φρονήματα. Τα επόμενα χρόνια εξέδωσε μια συλλογή διηγημάτων, έξι ποιητικές συλλογές και ένα μυθιστόρημα, έφτασε δύο φορές στη θέση του προέδρου της Μαροκινής Ενωσης Συγγραφέων και το 2002 διορίστηκε υπουργός Πολιτισμού (στην πολυσυλλεκτική κυβέρνηση του Ντρες Τζέτου). Στις 14 του περασμένου Μάρτη ο Αχααρί ήρθε και πάλι στην επικαιρότητα μετά τη βράβευσή του με το Διεθνές Βραβείο Αραβικής Μυθοπλασίας (το αντίστοιχο του Μπούκερ), το οποίο μοιράστηκε με την Ρατζά Αλέμ, πτυχιούχο Αγγλικής Λογοτεχνίας από τη Σαουδική Αραβία. Στο βιβλίο του περιγράφει μια γενιά βυθισμένη στο ψέμα και τη διαφθορά. Στο επίκεντρο της πλοκής, ένα ανδρόγυνο μουσουλμάνων ανακαλύπτει ότι ο γιος τους, τον οποίο θεωρούν «βυθισμένο» στις βιβλιοθήκες των παρισινών πανεπιστημίων, έχει πεθάνει σαν μάρτυρας της Αλ Κάιντα στο Αφγανιστάν. Το επιμύθιο του συγγραφέα πίσω απ΄ τις γραμμές; Σοφόν και σαφές για τους πεφωτισμένους συμπατριώτες του: μόνο η δημοκρατία μπορεί να νικήσει τον εξτρεμισμό. Με τη σειρά της η Ρατζά Αλέμ με το «Περιδέραιο των περιστεριών» (Τhe doves΄ necklace) Εκδ. Αrab Culture Foundation είναι η πρώτη γυναίκα που κερδίζει την ανώτερη διάκριση της αραβικής λογοτεχνίας, επιχειρώντας ποιητική αδεία τη δική της ιεροσυλία. Στο μυθιστόρημά της η εγχώρια μαφία του real estate καταστρέφει την ιερή γη της Μέκκας για να αυγατίσει το θησαυροφυλάκιό της.

ΑΙΓΥΠΤΟΣ
Καλίντ αλ Μπέρι
Από τους ισλαμιστές στο Λονδίνο
Στην εφηβική του ηλικία ο Καλίντ αλ Μπέρι, ο οποίος μεγάλωσε στο Ασιούτ της Ανω Αιγύπτου, ανήκε με περηφάνια- και μπόλικη αφέλεια όπως είναι αναμενόμενοστη ριζοσπαστική οργάνωση Τζαμάα αλ Ισλαμίγια. «Δεν με τράβηξαν καν οι θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Το 1986, όταν ήμουν 14 ετών, γνώρισα έναν απ΄ αυτούς- αξιοπρεπή, εκ πρώτης όψεως- όση ώρα παίζαμε μπάλα. Γίναμε φίλοι και σιγά σιγά αρχίσαμε να συζητάμε για τη θρησκεία ή να πηγαίνουμε στο τζαμί. Μπήκα για τα καλά στα άδυτα της ισλαμικής διδασκαλίας και τότε ήταν που μάθαμε όλοι ότι Ισλάμ σημαίνει “μην αμφισβητείς τα ιερά κείμενα, επειδή είναι ο λόγος του Θεού”». Είκοσι πέντε χρόνια μετά, ο σαραντάρης Αιγύπτιος ζει στο Λονδίνο, εργάζεται ως δημοσιογράφος στο ΒΒC και μεταφέρει τις εμπειρίες του φανατισμού στα βιβλία του. Μετά το μυθιστόρημα «Νegative» το 2004, πέρσι ήταν η σειρά τού «Life is more beautiful than Ρaradise», όπου περιέγραφε την άνοδο και την πτώση ενός νεαρού Αιγυπτίου στις τάξεις του φονταμενταλισμού. Αυτό που προκάλεσε θετικά τη λογοτεχνική κριτική ήταν το ρίσκο του Καλίντ να πάρει τις νεανικές αμαρτίες στους δικούς του ώμους αντί να φορτώσει την ευθύνη στην «κακούργα ισλαμική κοινωνία». Φέτος, με το «Οriental dance» (Εκδ. Εl-Αin Ρublishing) έφτασε ώς την τελική λίστα του Διεθνούς Βραβείου Αραβόφωνης Λογοτεχνίας. Μέσα από την ιστορία ενός συμπατριώτη του που παντρεύεται μία Αγγλίδα «ζωντανεύει» η κοινότητα των εκπατρισθέντων Αράβων που ζουν πέριξ του Λονδίνου.

ΜΑΡΟΚΟ
Αμπντελά Τάια
Ενας εναντίον όλων
Τον Ιούνιο του 2007 το εξώφυλλο του μαροκινού περιοδικού «ΤelQuel» (κάτι σαν το «Νewsweek» της αραβικής δημοσιογραφίας) είχε τίτλο «Ενας ομοφυλόφιλος εναντίον όλων». Το πρόσωπο στην πρώτη σελίδα ανήκε στον 30χρονο τότε Αμπντελά Τάια, ο οποίος αποκάλυπτε τα μυστικά πίσω από τον «Στρατό της σωτηρίας» ( L΄ armee du salut, Εκδ. Seuil ), βιβλίο που τα επόμενα χρόνια θα μεταφραζόταν στα Γαλλικά και τα Αγγλικά. Ειδικά για την αμερικανική έκδοση του 2009 την εισαγωγή υπέγραψε ο καταξιωμένος Εντμουντ Γουάιτ, γεγονός το οποίο έδινε ένα μέτρο για την απήχηση του μαροκινού συγγραφέα: την ίδια χρονιά το βιβλίο απέσπασε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό «Γαλλικές φωνές». Στο πρώτο μέρος, ο Τάια περιγράφει τα παιδικά του χρόνια στο Σαλέ, στο δωμάτιο όπου ζούσε με τις έξι αδελφές του, τη μητέρα και τον μικρότερο αδελφό του. Στο διπλανό δωμάτιο έμενε ο μεγαλύτερος αδελφός Αμπντελκεμπίρ και στο επόμενο ο πατέρας τους. Με τον τρόπο του, ο Τάια μιλάει για τα καταπιεσμένα όνειρα- και τις ονειρώξεις – μιας ολόκληρης γενιάς που έμαθε να ζει κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της μυστικής αστυνομίας. «Ζούσα στο βασίλειο των ανθρώπινων σωμάτων. Τόσο κοντά με τους υπολοίπους, ώστε κάθε έννοια ιδιωτικότητας έσβηνε». Το δεύτερο μέρος του βιβλίου γεμίζει με την επιβλητική εικόνα του μεγάλου αδελφού που λειτουργεί σαν βασιλική οδός για τη σεξουαλική απελευθέρωση του συγγραφέα. «Αυτός ήταν ο βασιλιάς του σπιτιού, όχι ο πατέρας μου. Του έριχνα νερό για να πλύνει το κεφάλι του και φανταζόμουν τι άλλο θα μπορούσα να κάνω κάθε φορά που τον ακουμπούσα στον λαιμό ή που έπιανα τα χέρια του… Τον θυμάμαι πάντα με το γεμάτο μουστάκι, τα ωραία βιβλία και τους δίσκους μουσικής- Ντέιβιντ Μπάουι, Ουμ Καλσούμ και πολύ Γούντστοκ». Οι αναμνήσεις από μία χώρα- κελί θα στοιχειώσουν και τα άλλα δύο αυτοβιογραφικά βιβλία τού Τάια, «Το κόκκινο ταρμπούς» (2004) και την «Αραβική μελαγχολία» (Une melancolie Αrabe, Εκδ. Seuil, 2008).