Ο αιματηρός Μάης του Τζελάσιν

«Οι πρώτες ριπές ακούστηκαν σαν ήχος κομπρεσέρ, αλλά κάτι μέσα μου μού είπε αστραπιαία ότι οι αισθήσεις μου με απατούσαν. Κάτι παρόμοιο πρέπει να συνέβη και σε χιλιάδες άλλους ανθρώπους. Στην αρχή έπεσε σιγή και μετά οι ριπές ξανακούστηκαν. Απελπισμένες κραυγές· αρχίσαμε όλοι να κινούμαστε σπασμωδικά προς όλες τις κατευθύνσεις σαν πανικόβλητο κοπάδι. “Μας πυροβολούν!”, ούρλιαξε κάποιος»… Είναι Πρωτομαγιά του 1977 στην πλατεία Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης. Η μεγαλύτερη διαδήλωση στη σύγχρονη ιστορία της Τουρκίας βάφεται με αίμα: οι νεκροί είναι τριάντα τέσσερις και οι τραυματίες εκατοντάδες. Ενας φωτογράφος συνέλαβε κάτι σκοτεινές φιγούρες με όπλα σε μια ταράτσα, αλλά η υπόθεση ούτε ερευνήθηκε ούτε εξιχνιάστηκε. Η αστυνομία αφοσιώθηκε στις ανακρίσεις των διαδηλωτών που συνέλαβε, οι συντηρητικές εφημερίδες ανακουφίστηκαν που η «απόπειρα για επανάσταση απέτυχε», ο προοδευτικός Τύπος κατήγγειλε προβοκάτσια με υπεύθυνη την παραστρατιωτική οργάνωση «Κόντρα» η οποία είχε παρελθόν στις πολιτικές δολοφονίες, η εξουσία (του Ετσεβίτ τότε) συνέχισε να είναι διεφθαρμένη και κατασταλτική, όμως για τη νεολαία όλα είχαν αλλάξει.

«Για μένα και τη γενιά μου η εποχή της αθωότητας είχε παρέλθει», γράφει ο Ιζέτ Τζελάσιν στο πολιτικό βιβλίο του «Μαύρος ουρανός, μαύρη θάλασσα» (σε ωραία μετάφραση με σημειώσεις της Κρυστάλλης Γλυνιαδάκη, εκδ. Πόλις). Είναι ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης που διαβάζεται απνευστί και φωτίζει βήμα βήμα μια αποσιωπημένη πτυχή της σύγχρονης τουρκικής ιστορίας: τον τουρκικό «Μάη» ή, πιο σωστά, τη «χαμένη άνοιξη» της Τουρκίας, που έσβησε τον Σεπτέμβρη του 1980 όταν το στρατιωτικό πραξικόπημα του Κενάν Εβρέν βύθισε τη χώρα σε μια εννιάχρονη δικτατορία. Ο συγγραφέας, ο οποίος εργάζεται σήμερα ως διερμηνέας στο Οσλο, ήταν τότε εκεί, μπροστά στο «Ιντερκοντινένταλ» (σήμερα ξενοδοχείο «Μarmara»), στην πλατεία Ταξίμ, όπως και ο αφηγητής του.

Μέσα από τα μάτια- και τους έρωτεςαυτού του νεαρού που κατοικεί σε μια εργατική πολυκατοικία στις παρυφές της Κωνσταντινούπολης/Ιστανμπούλ (sic), ο αναγνώστηςπαρακολουθεί το επαναστατικό κοινωνικό κίνημα της εποχής το οποίο αγκάλιαζε από τους σοσιαλδημοκράτες μέχρι τους ακροαριστερούς, και παράλληλα την ένοπλη αντίσταση ενάντια στο αυταρχικό καθεστώς, στον άκρατο αντικομμουνισμό, στις αυθαιρεσίες της αστυνομίας, στα βασανιστήρια, στην ασυδοσία των φασιστών που κλείνουν το πανεπιστήμιο και πυροβολούν στο ψαχνό (Φεβρ. 1980) κ.ο.κ. Εκεί δεσπόζει μια 22χρονη ατρόμητη φοιτήτρια, που εκπροσωπεί στα μάτια του αφηγητή/πρωταγωνιστή το πάντρεμα της επανάστασης με τον έρωτα, και στα μάτια του καθεστώτος, την τρομοκρατία. Είναι κόρη δημοκράτη στρατηγού προδομένου από τα πολιτικά παιχνίδια και τη λένε Ζουχάλ που σημαίνει Κρόνος.

Ομως, όπως ο μυθολογικός Κρόνος έτσι και η επανάσταση τρώει τα παιδιά της στο βιβλίο του Τζελάσιν, ο οποίος επισημαίνει την πολυδιάσπαση του φοιτητικού κινήματος (φιλοσοβιετικοί, μαοϊκοί κ.ο.κ.) και τον διχασμό των ενόπλων αντιστασιακών.