Μια θέση στο βόρειο σέλας

Απόκληρος του ελληνικού μετεμφυλιακού κράτους, «Ο τελευταίος Ελληνας» ψάχνει καταφύγιο στη Σουηδία του 1967, ανάμεσα στο μεροκάματο της επιβίωσης και στην κατάρα της ενσωμάτωσης.

Στη μεγάλη αφήγηση της εξωτερικής μετανάστευσης, οι φάμπρικες της Γερμανίας και του Βελγίου οι στοές κερδίζουν τη μεγάλη μερίδα των εντυπώσεων αφήνοντας στα σκανδιναβικά κράτη τους πολιτικούς πρόσφυγες και τον φοιτητόκοσμο, κυρίως μετά το 1968. Τα μολυβένια χρόνια του αντιδικτατορικού αγώνα η Σουηδία, έδρα του ΠΑΚ άλλωστε, είχε κατοχυρώσει τον τίτλο της «ηθικής υπερδύναμης» ο οποίος ερχόταν να προστεθεί στο γενναιόδωρο κράτος πρόνοιας, θεμελιωμένο από το 1932. Σε αυτόν τον παράδεισο καταφτάνει στα μέσα του 1960 ο Γιάννης Γεωργιάδης, κεντρικός ήρωας στο βιβλίο «Ο τελευταίος Ελληνας» του Αρη Φιορέτου, για το οποίο το λογοτεχνικό ένθετο της «Frankfurter Αllgemeine» αφιέρωσε πριν από μέρες μία σελίδα κριτικής. Με όνομα ελληνικό, πατέρα ελληνικής καταγωγής, μητέρα Αυστριακή, διαβατήριο σουηδικό και διεύθυνση στο Βερολίνο, ο Φιορέτος χρησιμοποιεί το συγγραφικό του GΡS τα τελευταία είκοσι χρόνια για να βρει τη θέση του στον χάρτη της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Στην τελευταία εξόρμηση, ο δρόμος μοιάζει στρωμένος με τις καλύτερες προθέσεις: την ώρα που οι απόκληροι της Μεσογείου σκάνε σαν κύματα στα ευρωπαϊκά τείχη, εκείνος «μεταγράφει» μια άγνωστη ιστορία από την ελληνική μετανάστευση που ενώνει τον ευρωπαϊκό Νότο με τον Βορρά της ευημερίας.

Από τη Σμύρνη στη Στοκχόλμη
Ο ήρωάς του δεν ξεσπιτώνεται πάντως για πολιτικούς λόγους. Χάνει το πατρικό του στα χαρτιά, ρίχνει μαύρη πέτρα στο χωριό του, την Ανω Ποταμιά Μακεδονίας, και αντικρύζει κάποτε το σουηδικό μοντέλο. Ενας πρώην αγρότης που έχει ζήσει στο πετσί του την κατάρα της βιοπάλης και θα πρέπει να την ξαναζήσει ως δεύτερη ευκαιρία, μαζί με τον έρωτα για την Ανέτα Τούνελ. Με συνεχή φλασμπάκ η αφήγηση επεκτείνεται τελικά σε ολόκληρο τον αιώνα. Από τον ερχομό του πρόσφυγα παππού Γεωργιάδη στην Ελλάδα το 1922 έως την εσωτερική μετανάστευση του πατέρα και την αυτοεξορία του Γιάννη μεταξύ ένταξης και αφομοίωσης. Η οικογενειακή σάγκα σε πρώτο πλάνο, τα νήματα της πολιτικής στο φόντο. Κάτω από λάμπες νέον, σε μια αίθουσα νοσοκομείου, ο Γιάννης περιμένει πώς και πώς τον γιατρό Φιορινό. Οχι για να τον εξετάσει, αλλά επειδή θέλει να συναντήσει έναν «πατριώτη» που μιλάει την ίδια γλώσσα. Μια γλώσσα κοφτερή, με αρκετές μπηχτές για τα περασμένα μεγαλεία: ο αφηγητής του βιβλίου, Κώστας Κεζδόγλου, θυμάται πολλές φορές τον φίλο του Γιάννη να σιγοψιθυρίζει την πικρή μπαλάντα για τα χούγια της φυλής: «Εμείς οι Ελληνες πατήσαμε σε πολλά μέρη του κόσμου και κατακτήσαμε λαούς και λαούς. Κι όμως, πώς γίνεται παρά την ιστορία των τριών χιλιάδων χρόνων να κάνουμε ακόμη την ανάγκη μας στην ύπαιθρο, εκεί όπου μόνο στα ζώα επιτρέπεται;». Ο χάρτης της μνήμης
Με πατέρα κυνηγημένο για τα πολιτικά του φρονήματα και πρώτη γλώσσα τα γερμανικά, ο Φιορέτος ανέπτυξε από νωρίς το αμυντικό οπλοστάσιό του απέναντι στη ρετσινιά του «ξένου». Ο κοσμοπολιτισμός του θα υπερτερήσει αναγκαστικά εις βάρος της όποιας «εθνικής ταυτότητας». Και τα αυτοβιογραφικά στοιχεία θα λειτουργήσουν μόνο ως σπίθα για την εξέλιξη της ιστορίας, ποτέ σαν προσάναμμα για νοσταλγικές αναμνήσεις. Ο συγγραφέας θυμάται στις συνεντεύξεις του ότι μια χειμωνιάτικη ημέρα του 1966 παρουσιάστηκε ένας νεαρός Ελληνας στην κλινική όπου εργαζόταν ο πατέρας του. Οταν βγήκε από το ιατρείο του ο γιατρός Φιορέτος ρώτησε τον νεαρό που στεκόταν στην αίθουσα αναμονής: «Ελληνας είσαι;». Ο άγνωστος άνδρας τού αποκάλυψε το όνομά του και ότι σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο της Βromolla. Το βράδυ, όταν σχόλασε από τη δουλειά, ο γιατρός πήρε μαζί του τον μουσαφίρη και τον έφερε σπίτι. Εκεί έμεινε τους επόμενους έξι μήνες αφιερώνοντας πολύ χρόνο στον μικρό τότε Αρη. Εκείνος του το ανταποδίδει 35 χρόνια μετά με ένα μυθιστόρημα.

Κατά την αναζήτηση του χαμένου χρόνου ο Φιορέτος έχει πακετάρει- σε εμφανές σημείο του βιβλίου- ένα εύρημα, που συχνά πυκνά συναντάμε στη λογοτεχνία του είδους: την «Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνισμού της Διασποράς» είναι ένα εγχείρημα α λα Μπόρχες, που τοποθετείται στα τέλη του 1920 και βαδίζει παράλληλα με το προσωπικό ταξίδι του Γιάννη Γεωργιάδη. Δώδεκα γυναίκες πρόσφυγες από τη Σμύρνη αποφασίζουν να εκδώσουν αυτό το έργο με στόχο να καταγράψουν τις βιογραφίες όλων των ελλήνων προσφύγων της Σμύρνης. Ο πόθος τους είναι να μη χαθεί η μνήμη. Να διατηρηθεί η πατρίδα τους ως γραπτό χνάρι από τη στιγμή που δεν μπορούν να την ορίσουν γεωγραφικά. Το κίνητρό τους είναι «μια μικρή ελπίδα, όχι μια Μεγάλη Ιδέα», αν πιάνετε το υπονοούμενο.