«Κανίβαλος» του σινεµά και του ροκ

Ο µπαµπάς (Κουστουρίτσα) δεν λείπει σε ταξίδι για δουλειές. Λείπει σε ταξίδι – ώς τα Μέγαρα Μουσικής Αθηνών και Θεσσαλονίκης, στις 4, 5 και 6 Απριλίου – για µουσική. Με την «τρελή» No Smoking Orchestra του, το βαλκανικό ταµπεραµέντο του και απόηχους από τις πολυβραβευµένες ταινίες του.

Μια φορά κι έναν καιρό στο Σαράγεβο ζούσε ένα αδάµαστο µοναχοπαίδι, που δεν τα πήγαινε καλά µε τα µαθήµατα και είχε έφεση στις «κακές παρέες». Οι γονείς του για να τον σώσουν σκέφτηκαν να τον στείλουν να σπουδάσει στο εξωτερικό. ∆εν εύρισκαν όµως σε τι µπορεί να έχει κλίση. Κι επειδή µε τις παρέες του σύχναζε στη γειτονιά των σινεµά, είπαν να τον στείλουν να σπουδάσει κινηµατογράφο. Αυθαίρετα…

Το µοναχοπαίδι, µε το παρατσούκλι Κούστα, βρέθηκε στην περίφηµη Ακαδηµία Παραστατικών Τεχνών (FAMU) της Πράγας, όπου σπούδαζαν οι Μίλος Φόρµαν, Γίρι Μένζελ, Γκόραν Πασκάλιεβιτς.

Παρ’ ότι δεν του προκαλούσε και µεγάλο ενδιαφέρον, σκέφθηκε να ασχοληθεί µε µάλλον παράξενα θέµατα, όπως η «Γκουέρνικα» και ο «Τιτανικός».

Για το πρώτο φιλµάκι βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ Σπουδαστικών Ταινιών του Κάρλοβι Βάρι. Και αυτό όµως δεν του προκάλεσε ενδιαφέρον. Μόνον όταν επέστρεψε στη γενέτειράτου, το Σαράγεβο, κοιτώντας γύρω – µε άλλο µάτι πια – διαπίστωσε ότι µπορεί όλο αυτό που έβλεπε και ένιωθε να γίνει κινηµατογράφος. «Υπ’ αυτή την έννοια έγινα τυχαία σκηνοθέτης», λέει ο Εµίρ Κουστουρίτσα, που έτσι, τυχαία, από µια σειρά συµπτώσεων µάλλον παρά στο πλαίσιο ενός προσωπικού στόχου µπήκε στο σινεµά.

Εξίσουτυχαίακαιµάλλον παράξενα έγινε και µουσικός:

επειδή η κιθάρα και το µπάσο τού θυµίζουν γυναίκα. Και µε τα δάχτυλα, όπως λέει, µπορεί να την κάνει να βγάζει ήχους πέρα από το ανθρώπινο. Απόκοσµους. Και έφτασε να περιοδεύει µε το πανκ-ροκ γκρουπ Emir Kusturica & No Smoking Orchestra, που µια παρέα φίλων του – µουσικών – από το Σαράγεβο ονόµασαν έτσι προς τιµήν του.

Οπως και στον κινηµατογράφο, έτσι και στη µουσική «ο Εµίρ θέλει απλώς να βάζει τον άνθρωπο στο επίκεντρο», κατά πώς λέει και ο τραγουδιστής του γκρουπ Νέλε Κάραϊλικ. «Ολα τα άλλα, η πολιτική, οι εθνότητες, ο πόλεµος, είναι απλή σκηνογραφία».

∆εκάδες βραβεία µετά, ο Εµίρ – ή µάλλον, µετά τη βάφτισή του σε ορθόδοξο το 2005, Νεµάνια – Κουστουρίτσα ακόµη έχει άγχος («κάθε φορά που βρίσκοµαι στη δίνη µιας ταινίας θέλω να σκοτωθώ επειδή δεν βλέπω φως στο τούνελ», λέει), αλλά η µουσική εξακολουθεί να είναι εκείνο που τον χαλαρώνει. Και που του επιτρέπει να βγάζει τον πιο «παρανοϊκό» εαυτό του.

Η µουσική θα τον φέρει και στα µέρη µας, για να επιδείξεικαι στο ελληνικό κοινότην «τρέλα» που κουβαλάει και ο ίδιος και η NoSmoking Orchestra (που µόνον άκαπνη δεν είναι…). Ενδυµατολογικές ακρότητες, δοξαριές µε το στόµα ή… µε τα κεφάλια, τσιγγάνικος διονυσιασµός, οπερατικές υπερβολές, χάλκινα στα πρόθυρα νευρικής (και άλλης) κρίσης. Το σόου να ‘ναι καλά…Αλλωστε και η ζωή του Κουστουρίτσα, που από κάποιους έχει αναχθεί στη σφαίρα του µυθικού, θεωρείται πως διακρίνεται από αντίστοιχες εκφάνσεις «τρέλας». Φέρεται πέρα από το ποδόσφαιρο να αγαπάει τα όπλα και πρωί πρωί να ρίχνει µερικές… κουµπουριές για να πάει καλά η µέρα, λέγεται ότι εκτρέφει κατσίκες και χήνες και αποθηκεύει εκρηκτικά, κατακρίνεται ως «µουσουλµάνος» Βόσνιος που απαρνήθηκε τη θρησκεία και την καταγωγή του για να ταχθεί υπέρ του Σλόµπονταν Μιλόσεβιτς.

Εκείνος προτιµά να τα αντιµετωπίζει όλα µε βαλκάνιο, σαρκαστικό, ενίοτε «κανιβαλικό» χιούµορ. Και µε προσωπική αποµόνωση, ανάµεσα σε γυρίσµατα και περιοδείες µε τη No Smoking Orchestra. Το «αποµονωτήριό» του είναι ένα βαλκανικό Φιτζκαράλντο, ένα ολόκληρο χωριό που σχεδίασε ο ίδιος και έχτισε (δαπανώντας 1 εκατ. δολάρια) στα 1.200 µ., έξω

Η σύζυγός του Μάγια είναι κόρη Σερβοβόσνιου και Σλοβενοκροάτισσας. Ετσι τα παιδιά τους, ο Στρίµπορ και η Ντούνια, είναι Σλοβενοκροατο-βοσνιο- µουσουλµανοσέρβοι

από το Βελιγράδι. Το έφτιαξε µε πρότυπο τη Μονή Χιλανδαρίου στο Αγιον Ορος και άξονα την ιδεατή πολιτεία του Πλάτωνα για την ταινία «Η ζωή είναι ένα θαύµα» – στην οποία, ειρήσθω εν παρόδω, τη µουσική έγραψε η No Smoking Orchestra, όπως και στις επόµενες έκτοτε. Στο ησυχαστήριό του, το Kuestendorf, που του απέφερε και το έγκυρο αρχιτεκτονικό βραβείο Φιλίπ Ροτιέ το 2005, ήταν αρχικά να γίνει η κουβέντα µας. Το ξανασκέφτηκε όµως και προτίµησε να πει όσα θα λέγαµε τετ α τετ σε ένα κασετόφωνο, εν πτήσει προς το Μεξικό µε την ορχήστρα του.

«Η ζωή είναι ένα θαύµα», τελικά; Παρά τους πολέµους και τις κρίσεις;

Αυτή η ταινία, αντίστοιχη του σαιξπηρικού δράµατος, κατέγραψε την ωµότητα του πολέµου, αλλά και τις συνέπειές του. Ακόµη και ο έρωτας ενός Σέρβου και µιας µουσουλµάνας ήταν παρεπόµενο του πολέµου του ’90. Θαύµα; Και το σινεµά;
Είναι ακόµη θαύµα. Οσο µεγάλο ήταν και κάποτε. Το πρόβληµα είναι πια ότι έχουµεαπό τη µια το Χόλιγουντ να οδηγείται σε δρόµους που κατατρέχουν και κατά κάποιον τρόπο σκοτώνουν το κοινό και από την άλλη τη νέα τεχνολογία, που µας φέρνει µεν ένα νέο στυλ κινηµατογράφου, αλλά χρειάζεται προσοχή από τους νέους ανθρώπους ώστε να τη χρησιµοποιούν και να µην τους χρησιµοποιεί.

Τι µπορούν να πουν η µουσική και ο κινηµατογράφος σε τέτοιες δύσκολες εποχές;

Η µουσική είναι, όπως και ο κινηµατογράφος, χωρισµένη σε δύο είδη: σε εκείνη που είναι σχεδιασµένη για να αποφέρει κέρδη και να καταχράται τα ανθρώπινα αισθήµατα και σε εκείνη που έχουνγράψει καιακόµη γράφουν µεγάλοιµαΐστορες.

Μουσική που δεν έχει στόχο την εµπορευµατοποίηση. Με ρίζες στην παράδοση, σαν αυτή που παίζει η No Smoking Orchestra. Η κιθάρα ή το µπάσο είναι τελικά µια γυναίκα;

Η κιθάρα µού θυµίζει απόλυτα το αντίθετο φύλο. ∆εν θα µιλήσω όµως άλλο για τα µυστικά της.

Είναι ευχαρίστηση το να παίζετε µε τη No Smoking Orchestra ή ανάσα από το σινεµά;

Είναι µια άσκηση, στην οποία η ευχαρίστηση συνδέεται µε την απευθείας επικοινωνία µε το κοινό, που δεν υπάρχει µε το σινεµά. Αυτός είναι και ο λόγος που παίζω µουσική δέκα χρόνια τώρα (σ.σ.: από το 2001, που έκανε και ένα ντοκιµαντέρ για τη µουσική δράση της ορχήστρας). Μπορεί το σινεµά να µιλήσει για έναν κόσµο που βρίσκεται σε κρίση;

Κανονικά θα έπρεπε να µπορεί να µιλήσει και για την οικονοµική κρίση. Παλιά το σινεµά ήταν επικεντρωµένο στην Αισθητική. Σήµερα προσπαθεί να πιάσει τον παλµό των ανθρώπινων παθών, όπως και της ύφεσης. ∆εν πιστεύω πως ο σηµερινός κινηµατογράφος είναι σε θέση να αντανακλά αυτό που πραγµατικά συµβαίνει. Παλεύει άλλωστε να επιβιώσει και ο ίδιος.

Μπορούµε να µιλάµε για ανθρωπιά σε έναν κόσµο που γίνεται όλο καιπιο απάνθρωπος;

Αυτός ο κόσµος έχει τα χάλια του (σ.σ.: this world sucks… αγγλιστί). Χρειάζεται να αλλάξει την κατεύθυνση που έχει πάρει, ειδάλλως όσα έχει επιτύχει η ανθρωπότητα και έχει κερδίσει χιλιάδες χρόνια τώρα θα αντιµετωπίσουν κίνδυνο διαγραφής.

Η ανθρωπότητα πρέπει να είναι ο στόχος, αλλά ακριβώς αυτή δεν είναι ούτε η πραγµατικότητα ούτε το δεδοµένο µας την σήµερον ηµέρα.

Τι θα λέγατε να επιστρέφαµε στα προηγούµενα καθεστώτα;

Είµαι απόλυτα σίγουρος ότι η δηµοκρατία θα εκπνεύσει σε ένα απολυταρχικό σχήµα. Καθώς η δηµοκρατία δεν ανταποκρίνεται στον οργισµένο, όσο και εξωφρενικό κόσµο µας και σε έναν κόσµο που περιµένει τη νέα κοινωνική – και όχι µόνον – επανάσταση. Η Ουάσιγκτον δεν µπορεί πλέον να ελέγχει, να είναι ο ρυθµιστής της δηµοκρατίας σε όλο τον κόσµο, ειδικά στην αφυπνιζόµενη Κίνα και όλη την Ασία, συµπεριλαµβανοµένης της Ρωσίας που αναδεικνύεται ξανά σε υπερδύναµη. Ο κόσµος θέλει µια µεγάλη, µεγάλη αλλαγή. Υπάρχει ακόµη χώρος για ιδεαλισµό και ιδεώδη;

Ο ιδεαλισµός είναι η κινητήρια δύναµη του κόσµου. ∆ίχως τον ιδεαλισµό και την ουτοπία θα βουλιάξουµε.

Αισθάνεστε ότι έχει καταλάβει περισσότερο χώρο ο εθνικισµός;

Υπάρχουν πολλά είδη εθνικισµού σήµερα. Αν πεις ότι το χάµπουργκερ δεν είναι νόστιµο κινδυνεύεις να σε πουν εθνικιστή. Πρέπει να είµαστε προσεκτικοί µε αυτή τη λέξη. Είµαι κατά του εθνικισµού, αλλά είµαι υπέρ της διατήρησης των ιδιαιτεροτήτων σε διάφορα µέρη του κόσµου και των εθνοτήτων.

Ο πόλεµος της Βοσνίας τι άφησε πίσω; Ανθρώπους που πιστεύουν περισσότερο στον εθνικισµό ή απλώς νικηµένους ανθρώπους;

Αυτός ο πόλεµος είχε να κάνει µε το πώς να κάνουµε κοµµάτια µια ισχυρή οικονοµία, ώστε να µπορέσουµε να πουλάµε χάµπουργκερ. Κάτι που επιχειρείται να συµβεί και στον υπόλοιπο κόσµο, πάντα. Μια και µιλάµε για κόντρες. Εχετε να µιλήσετε µε τον Τεό Αγγελόπουλο από την εποχή που του πήρατε το βραβείο µε το «Underground»…
∆εν µου δόθηκε η ευκαιρία µέχρι σήµερα. Ακόµη κι αν µου δινόταν, δεν θα του µιλούσα.

Στην κόντρα Βορρά – Νότου, που σοβεί, ποιος πιστεύετε πως θα νικήσει;

Ο Νότος, βέβαια. Και στον πόλεµο του ευρωπαϊκού µε το αµερικανικό σινεµά;

Ως Ευρώπη δεν έχουµε καµία πιθανότητα. Γι’ αυτό πρέπει να νικήσουµε.

Αν γυρίζατε µια ταινία για την Ελλάδα και την κρίση της πού θα δίνατε έµφαση;
Οι Ελληνες και η Ελλάδα είναι ο αγαπηµένος µου λαός και η αγαπηµένη χώρα και νιώθω πως έχουν πολλές οµοιότητες µε εµάς, που υπήρξαν και υπάρχουν ακόµη. Στον πολιτισµό, στο πεπρωµένο, σε όλα. Ελπίζω απλώς ότι οι συνέπειες της ευρωπαϊκής πολιτικής, που κάνει διακρίσεις σε επίπεδο οικονοµίας, θα τεθούν κάποτε υπό σκέψη. ∆ιότι έδωσαν στην Ελλάδα χρήµατα για να αναπτύξει πολλές από τις δυνατότητές της και όταν χρειάστηκε πλέον να δοθεί ώθηση στην οικονοµία προς κάτι αντίθετο από εκείνο που περίµεναν, φτάσαµε σε αυτό που συµβαίνει σήµερα. Θεωρώ ότι η Ευρώπη χρηµατοδότησε την Ελλάδα για να έχει πρόσβαση στη Μεσόγειο και για να τη χρησιµοποιήσει, αλλά δεν έδωσε την ευκαιρία στον ελληνικό λαό να φτιάξει τη δική του οικονοµία.

Από την KGB ώς τη Γιουροβίζιον
Ο Κουστουρίτσα έχει εµφανιστεί ως ηθοποιός σε αρκετές ταινίες και σειρές στην πατρίδα του, έκανε περάσµατα α λα Χίτσκοκ στο «Underground» και το «Arizona Dream» και πρωταγωνίστησε:

n Στη «Χήρα του Σεν Πιερ» του Πατρίς Λεκόντ (2000), πλάι στη Ζιλιέτ Μπινός καιτον Ντανιέλ Οτέιγ, ως µέθυσος δολοφόνος. n Στον «Καλό κλέφτη» του Νιλ Τζόρνταν,µε τονΝικ Νόλτε (2002), ως «σύµβουλος» ληστείας καζίνο.

n Στην «Υπόθεση Farewell» του Κριστιάν Καριόν (2009), µε τον Γουίλεµ Νταφόε και τον Γκιγιόµ Κανέ, ως στέλεχος της KGB που επιχειρεί να αυτοµολήσει.

Υστερααπό το ντοκιµαντέρ για τονΝτιέγκο Μαραντόνα, ετοιµάζει δύοκωµωδίες: στο «Tweaker’s Delight», ένας πατέρας πρέπει να βάλει τάξη στη ζωή του για να µη χάσει την επιµέλεια του γιου του. Στο «Cool Water» δύο Παλαιστίνιοι µεταφέρουν τη σορό του πατέρα τους από την Ιερουσαλήµ στη Ραµάλα, έχοντας στο κατόπι τους την ισραηλινή αστυνοµία, τροµοκράτες και τη ρωσική µαφία.

Για το 2012 ετοιµάζει σε γαλλική παραγωγή τη βιογραφία του µεξικανού επαναστάτη Πάντσο Βίλα «Αγρια ρόδα, τρυφερά ρόδα», πιθανότατα µε τον Μπενίσιο Ντελ Τόρο.

Λεπτοµέρεια: Είχε σκηνοθετήσει το (γιουγκοσλαβικό τότε) βιντεοκλίπ για το «Brazil» της εκκεντρικής Bebi Dol για τον διαγωνισµό της Γιουροβίζιον, το 1991. Το τραγούδι κατέληξε δεύτερο από το τέλος…

info

Emir Kusturica & The No Skoming Orchestra, στις 4 Απριλίου στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης (τηλ. 2310-895.939) και στις 5 και 6 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (τηλ. 210-7282.333).
Εισιτήρια: 20-70 ευρώ.