Ταρκόφσκι από την Τουρκία

Των αχράντων της Τέχνης τα µυστήρια.
Γιατί ένας Τούρκος, ο Νουρί Μπίλγκε Τσεϊλάν, είναι ο αληθινός διάδοχος της ανεκτίµητης κληρονοµιάς του Αντρέι Ταρκόφσκι. Πέταξε τα δεκανίκια των διαλόγων, εµφύτευσε οργανικά την πνοή των αισθήσεων στις εικόνες και µε τους «Τρεις πιθήκους» βρέθηκε στην πρωτοπορία του Σύγχρονου Σινεµά.
Ταµάµ!

Οποιος πιστεύει ότι η Τουρκία είναι καλλιτεχνικά περισσότερο καθυστερηµένη από την ευρωπαϊκή Ελλάδα πλανάται πλάνην δυσθεώρητη και απροσµέτρητη. Προφανώς ταυτίζει το βαθύ κράτος της Ανατολής µε την κουλτούρα µιας αφρόκρεµας δύο φορές _ να µην πω δέκα _ καλύτερης από τη δική µας τη φτωχή. Θυµηθείτε την περίπτωση του Γιλµάζ Γκιουνέι (Υilmaz Guney 1937-1984), δηµιουργού µιας λαϊκής ταινιάρας _ «Το κοπάδι» _ που όµοιά της δεν έχει γίνει στο Ελληνικό Σινεµά και που το 1982 µε τον «Δρόµο» («Υol») κερδίζει Χρυσό Φοίνικα, πολύ µα πολύ πριν ο Θόδωρος Αγγελόπουλος κερδίσει το ίδιο τρόπαιο στο ίδιο Φεστιβάλ των Καννών. Θυµηθείτε το «Uzak» («Μακριά»)

του 2002, αλλά και τα «Κλίµατα αγάπης» «Climates») του 2006 και του Νουρί Μπίλγκε Τσεϊλάν. Και οπωσδήποτε θα µε θυµηθείτε όταν και αν κοπιάσετε να δείτε το «Μέλι» («Βal») του Σεµίχ Καπλάνογλου που πριν από ένα χρόνο έφυγε από την Μπερλινάλε µε Χρυσή Αρκούδα, το βραβείο για την καλύτερη ταινία. Παιδιά, µην παραµυθιαζόµαστε µεταξύ µας µε την ελληνική κουλτούρα. Περασµένα µεγαλεία και θυµώντας τα να κλαις!

Πώς συνέβη αυτό; Απλό. Η παγκοσµιοποίηση της Οικονοµίας έσπρωξε _ και αυτό το θετικό _ την παγκοσµιοποίηση της κινηµατογραφικής δηµιουργίας. Από την οποιαδήποτε «ασήµαντη» γεωγραφική κουκκίδα µπορεί να σκάσει µια µεγάλη ιστορία. Συµβαίνει και θα συµβαίνει. Ο Τσεϊλάν λοιπόν, ένα από τα πιο πρωτοκλασάτα παραδείγµατα αυτού του µυστηρίου που εν συντοµία ονοµάζουµε Τέχνη.

Κόντρα στην ευκολία, κόντρα στην ακαδηµαϊκή γραφή, κόντρα στην αγοραία λογική. Και «παρέα» µε τον Αντρέι Ταρκόφσκι. Πρώτα η εικόνα. Πρώτα οι φυσικοί ήχοι που κάνουν το σελιλόιντ ν’ αναπνέει σαν άνθρωπος. Πρώτα µε τη φωτογραφία. Σκουριασµένη, µουχλιασµένη, σκοτεινή. Ενα εικαστικό πέπλο που «πνίγει» τα πρόσωπα αυτής της «µικρής» οικογενειακής τραγωδίας. Μπροστά σ’ αυτή την αισθητική που στάζει ιδρώτα και αίµα αποκαλύπτοµαι!

Η περίπτωση των «Τριών πιθήκων» µε καθήλωσε από την πρώτη στιγµή. Το στόρι µοιάζει µε ελληνική µελούρα. Μοιάζει. Δεν είναι. Δηλαδή ο Εγιούπ (Γιαβούζ Μπινγκόλ), η Χακέρ (Χατισέ Ασλάν) και ο Ισµαήλ (Ριφάτ Σουνγκάρ). Κάπου στον Βόσπορο το 2008. Ο Εγιούπ, ο πατέρας, Η Χακέρ, η µητέρα. Ο Ισµαήλ, ο εικοσάχρονος γιος. Τριµελής οικογένεια. Μικροµεσαίου, οικονοµικού, βεληνεκούς. Η αποξένωση στο ζευγάρι «κατοικεί» παντού, όχι µόνο στο κρεβάτι. Ενα βράδυ ο Εγιούπ λαµβάνει επείγον τηλεφώνηµα. Από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραµµής ακούει τη φωνή του Σερβέτ (Ερκάν Κεσάλ, συνσεναριογράφου της ταινίας), του αφεντικού του. Πρέπει να σε δω. Ο Εγιούπ είναι ο προσωπικός σοφέρ του Σερβέτ. Γιατί εκείνο το βράδυ το αφεντικό παρέσυρε και σκότωσε κάποιον περαστικό στο σκοτάδι.

Είσαι _ του λέει _για µια ανταλλαγή; Θα πάρεις πάνω σου το «ατύχηµα», αλλά εγώ µ’ έναν καλό δικηγόρο σε έξι µήνες θα σε βγάλω από τη φυλακή. Κοντά σ’ αυτά θα προσέχω και θα παρέχω τα πάντα στην οικογένειά σου. Αµέσως ο υπάλληλος συµφωνεί. Επειδή έιναι δύσκολο να πει όχι και να χάσει την εύνοια του αφεντικού του. Και επειδή, κρατώντας τον Σερβέτ όµηρό του, αφού ξέρει το κρυφό αµάρτηµά του, θα εξασφάλιζε µια άνετη ζωή.

Από εκείνη τη στιγµή όλα αλλάζουν. Το µικρόβιο της αποσύνθεσης που άρχισε να ανθεί πάνω από το άψυχο κορµί ενός περαστικού µεταδίδεται στη Χακέρ και τον Ισµαήλ. Ο γιος το πρώτο πράγµα που επιθυµεί να κερδίσει, µε τίµηµα τη σιωπή του, είναι ένα µοδάτο αυτοκίνητο. Αυτά τα πρώτα λύτρα της συναλλαγής. Η Χακέρ αρχίζει να επισκέπτεται τον Σερβέτ στο γραφείο. Χωρίς κανέναν «ιερό» δεσµό να την ενώνει µε τον άντρα της, αφού εκείνος έχει ξεπέσει στα µάτια της, φλερτάρει µε τον Σερβέτ. Η γοητεία της εξουσίας και το ξεπούληµα κάθε ίχνους ηθικής.

Το φλερτ καταλήγει στο κρεβάτι. Ο Σερβέτ για ένα, άντε δύο, τρία βράδια. Η Χακέρ για πάντα. Τον ερωτεύεται, τον θέλει, τρελαίνεται και διαρκώς τον πιέζει. Κάθε πέντε – δέκα λεπτά και µια ανεπαίσθητη πτώση. Εverything for sale. Ολα. Η Χακέρ τον απειλεί. Ο Ισµαήλ, αν και αντιλαµβάνεται την προδοσία και την απιστία της µητέρας του, κάνει πως δεν καταλαβαίνει και σφυρίζει αδιάφορα. Ολα κάτω από το χαλί. Συνηθισµένα µικροαστικά πράγµατα. Τρεις µαϊµούδες. Ο πατέρας µε κλειστά τα µάτια. Η Χακέρ µε κλειστά τ’ αυτιά. Ο Ισµαήλ µε κλειστό το στόµα. Καθένας για τους δικούς του λόγους και όλοι µαζί για µια καλύτερη, αγοραία ζωή. Η πίεση της Χακέρ ασφυκτική. Ο Σερβέτ πάση θυσία πρέπει απ’ αυτό το βαρίδι ν’ απαλλαγεί. Ο κλοιός σφίγγει. Ετσι σε ένα κρίσιµο ραντεβού του παράνοµου ζευγαριού παίζονται όλα, ακόµα και η ζωή τους. Οποιος κι αν επιβιώσει, στην πραγµατικότητα θα έχει «τελειώσει». Γιατί θάνατο έδωκες, «θάνατο» θα λάβεις!

Συνιστώ ανεπιφύλακτα
Τρεις ακόµα µεγάλες στιγµές του Τούρκου Αντρέι Ταρκόφσκι. Κατά χρονολογική σειρά: «Μαγιάτικα σύννεφα» («Μayis sikintisi», 1999), «Μακριά» («Uzak», 2002) και «Κλίµατα αγάπης» («Climates», 2006).

Αύριο: «Οργισµένο είδωλο» του Μάρτιν Σκορσέζε
Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλος: Uc maymun § Ετος: 2008 § Είδος: Οικογενειακό δράµα § Σκηνοθεσία: Νουρί Μπίλγκε Τσεϊλάν § Σενάριο: Εµπρού Τσεϊλάν, Νουρί Μπίλγκε Τσεϊλάν, Ερκάν Κεσάλ § Cast: Γιαβούζ Μπινγκόλ, Χατισέ Ασλάν, Ριφάτ Σουνγκάρ, Ερκάν Κεσάλ § Φωτογραφία: Γκοχάν Τiryaki § Διάρκεια: 109’