Ηθη στο µεταίχµιο

Υπάρχουν τρεις τρόποι για να ερµηνευτούν τα έργα του Γκολντόνι
Σε παλαιότερη κριτική µου για τη «Λοκαντιέρα» του Γκολντόνι είχα εντοπίσει την προσέγγισή µου σ’ αυτό που ονόµαζα «µεταξύ». Πράγµατι ο µεγάλος αυτός καινοτόµος της θεατρικής τέχνης ήταν ένας τεχνίτης του µεταιχµίου, αφού στις δύο θεατρικές «πιάτσες» που ευδοκίµησε, στη Βενετία και στο Παρίσι, αντιµετωπίστηκε ως αποστάτης. Στη Βενετία ως προδότης της κοµέντια ντελ άρτε, αφού εισηγήθηκε εκτός από το γραπτό κείµενο (κι όχι τον αυτοσχεδιαστικό καµβά) τον ρεαλισµό και τη συνεπή προς την καθηµερινότητα απεικόνιση. Στο Παρίσι, που αποθεωνόταν ως «µοντερνισµός» η κοµέντια ντελ άρτε, αντιµετωπίστηκε ως καθυστερηµένος ρεαλιστής, σχεδόν παλαιοµοδίτης. Επιβίωσε όµως, διότι πίσω από τις ίντριγκες των έργων του ξεµύτιζε και µια κριτική των ηθών και ο ρεαλισµός του είχε, θα έλεγα, κοινωνιολογική αφετηρία.

Ας µείνουµε στη «Λοκαντιέρα» (που αντιµετωπίστηκε ερµηνευτικά και ως ουρά της κοµέντια και ως προάγγελος του ρεαλισµού από µεγάλους δασκάλους). Το τυπολόγιο των ρόλων που κυκλοφορεί σ’ αυτήν τη διάσηµη κωµωδία δεν είναι απλά µια ευρύτατη γκάµα χαρακτηρολογικών προτύπων αλλά και µια µελετηµένη κοινωνιολογική έρευνα πάνω στην εποχή. Εποχή µεταιχµίου επίσης. Υπάρχει κατ’ αρχάς η ηρωίδα, µια ξενοδόχα, κληρονόµος ενός πατέρα ξενοδόχου που παρά τα ήθη και τις προκαταλήψεις της εποχής, όπου η γυναίκα είναι κοινωνικά αποκλεισµένη, υποχείριο του πατέρα και του συζύγου, διαχειρίζεται µε µέτρο, σύνεση, ευστροφία και αρσενική πυγµή µιαν επιχείρηση, όπου οι συναλλασσόµενοι είναι κυρίως περιοδεύοντες άντρες. Η Μιραντολίνα είναι η πρώτη θεατρική ηρωίδα που εργάζεται και κερδίζει τα του βίου της ως ελεύθερος επαγγελµατίας. Οι εργαζόµενες, οι µόνες, γυναίκες που προηγήθηκαν είναι οι υπηρέτριες, οι λοιπές είναι άνεργες ή άεργες σύζυγοι, αδελφές, κόρες και ερωµένες.

Η Μιραντολίνα µάλιστα διαθέτει υπηρέτη, νέο και επιλεγµένο, ώστε, όταν δοκιµαστεί να τον «αγοράσει» ως σύζυγο. Στη λοκάντα της καταλύουν ένας µαρκήσιος, ένας κόµης και ένας ιππότης. Ο µαρκήσιος είναι µια καρικατούρα ευγενούς, αφού είναι, όπως ακούγεται, απένταρος, έχει πουλήσει τον τίτλο του και έχει ξεκοκαλίσει και την τελευταία του πεντάρα. Παράσιτος, αλαζών, γλείφτης, ψευτοσπουδαίος, σαµατατζής, σελέµης.

Ο κόµης έχει, ακούγεται, αγοράσει τον τίτλο του. Φυσάει τον παρά και έχει τη νεοπλουτίστικη γνωστή νοοτροπία πως όλα, ακόµη και η αγάπη, αγοράζονται.

Ο ιππότης είναι ο γνωστότατος τύπος του Καπιτάνο, σε µια πολύ ενδιαφέρουσα εκδοχή. Καυχησιάρης, απρόσιτος, µισογύνης, αποδεικνύεται µπόσικος και φτάνει, αυτός ο αυταρχικός, να πέσει στα τέσσερα εκλιπαρώντας τον έρωτα της στρατηγικά απρόσιτης και οχυρωµένης Μιραντολίνας.

Δεν έχω, γράφοντας αυτήν τη στιγµή, τεκµήρια, αλλά νοµίζω πως δεν έχω συναντήσει στις δραµατολογίες πουθενά το πόσο η «Αρκούδα» του Τσέχωφ είναι µια παραλλαγή της σχέσης ιππότη – Μιραντολίνας.

Υπάρχουν στο έργο και δύο θεατρίνες εξώλης και προώλης. Απένταρες, καταλύουν στο πανδοχείο ντυµένες µε το θεατρικό βεστιάριο δηλώνοντας κόµισσες και µαρκησίες. Δεν είχε γίνει έως τότε καταλυτικότερη κριτική στην ξεπεσµένη πλέον ευγένεια και συνάµα στην αχόρταγη φιλοδοξία αστών και προλετάριων να αλλάξουν τάξη και να ανέλθουν κοινωνικά.

Ο Γκολντόνι µε άκρα συνέπεια και ακρίβεια περιγράφει µια µεταβατική εποχή. Στον ορίζοντα έχουν ήδη ηχήσει οι σάλπιγγες της Γαλλικής Επανάστασης. Εξάλλου, ο ίδιος ο µεγάλος συγγραφέας υπέστη τα πάνδεινα, αφού ως τρόφιµος και µισθοδοτούµενος από τα ταµεία του Λουδοβίκου, συνήθεια και θεσµός για τους καλλιτέχνες της εποχής, του αφαιρέθηκε µε απόφαση της Βουλής κατά την τροµοκρατία το προνόµιο και το επίδοµα. Ετσι πέθανε πένης στην ψάθα.

Υπάρχουν τρεις τρόποι για να ερµηνευτούν τα έργα του Γκολντόνι και η «Λοκαντιέρα» συνεπώς. Είτε ως ουρά της κοµέντια είτε ως ρεαλιστική κωµωδία ηθών είτε ως κωµωδία κριτικού ρεαλισµού. Εχω δει παραστάσεις επιτυχείς και µε τις τρεις αυτές προσεγγίσεις.

Εξάλλου η νεκρανάσταση στον 20ό αιώνα του Γκολντόνι έγινε σε τρεις φάσεις: όταν αναβίωσε ως αίτηµα το φορµαλιστικό θέατρο ως αντίθετο στον νατουραλισµό και την αποθεατροποίηση του θεάτρου, όταν θριάµβευσε ο ρεαλισµός και η ιδεολογία του και όταν ο µαρξισµός αναζητούσε στο θέατρο επιχειρήµατα κοινωνικής κριτικής. Θυµίζω, ο Στανισλάβσκι ανέβασε νατουραλιστικά τη «Λοκαντιέρα», ο Βαχτάνγκοφ απάντησε µε τον φορµαλισµό της κοµέντια ανεβάζοντας τον αντίπαλο του Γκολντόνι Γκότσι µε την «Τουραντό» και ο Μπρεχτ διασκεύασε την «Τουραντό» µε χορό σοβατζήδων!

Ο Θέµης Μουµουλίδης έχει και παλιότερα ανεβάσει τη «Λοκαντιέρα». Τώρα την πλησίασε µε στό- κής των θεσµών. Τίποτε το εγκεφαλικό και το προγραµµατικό. Αφησε το κείµενο, που µετέφρασε και διασκεύασε, να µιλήσει µέσω της αµεσότητας των ηθοποιών του.

Το σκηνικό του Πάτσα δεν µε ενθουσίασε, αλλά τα κοστούµια του, που από πράξη σε πράξη άλλαζαν σηµατοδοτώντας τέσσερις αιώνες, ήταν έξοχα.

Η διασκευή του Μουµουλίδη παρενέβαλε και τραγούδια, δίκην µουσικής κωµωδίας. Ουδεµία αντίρρηση. Η µουσική κωµωδία, είδος µεικτό και νόµιµο, άντλησε ίντριγκες από την κωµωδία ηθών, τον Μένανδρο κ.τ.λ. Το ήθος της «Τύχης της Μαρούλας» και το τυπολόγιό του πηγάζει από την γκολντονική παράδοση. Ο δάσκαλός µας Γιάννης Σιδέρης το έχει τεκµηριώσει αυτό.

Η µουσική του Θοδωρή Οικονόµου, η χορογραφία της Ελενας Γεροδήµου και οι φωτισµοί του Σωτηρόπουλου συνεπείς στο όλο ερµηνευτικό κλίµα.


Μπρίο, τσαχπινιά και συνέπεια

Η Ρένια Λουιζίδου είναι ηθοποιός στέρεη, µε έξοχη τεχνική, µπρίο, τσαχπινιά και εσωτερική συνέπεια του συναισθηµατικού φορτίου.

Εδωσε µια γήινη, σταράτη και ειλικρινή στη στρατηγική της Μιραντολίνα.

Ο Κώστας Κόκλας έδωσε τον ιππότη µε µια αρχική µπλαζέ επιθετικότητα έτσι ώστε η «πτώση» του είχε και το γελοίο και το τραγικό στοιχείο σύµµεικτα.

Ο Τάσος Γιαννόπουλος (µαρκήσιος) έξοχος, χωρίς υπερβολές. Ο Αγγελος Μπούρας (κόµης) µετρηµένος. Ο Μπουρδούµης (Φαµπρίτσιο) ισορρόπησε ανάµεσα στην υπηρέτη και το προσεχές αφεντικό.

Η Φωτάκη και η Αντια Ολυµπίου (θεατρίνες) θαυµάσιες νότες, πικάντικες και υδαρείς, υδραργυρικές.

Θαυµάσιο το εύρηµα του υπηρέτη του ιππότη να µιλάει φαρσί ιταλικά το πρωτότυπο και αποκαλυπτική η ευφράδεια του Δηµητροκάλλη. Ο Μουµουλίδης έστησε µια δροσερή παράσταση.