Συγκάτοικος στα όνειρα

Αν υπάρχει µια ταινία που να συνιστά τον πλήρη, τον τέλειο, τον πιο αποκαθαρµένο από λαϊκισµούς και ευκολίες και τον πιο βιωµένο ορισµό του αληθινού «λαϊκού κινηµατογράφου», αυτή δεν είναι άλλη από το «Κοπάδι» του Γιλµάζ Γκιουνέι (1937-1984).
Καρντάς αληθινός.
Κάτοικος στην καρδιά µου. Συγκάτοικος στα όνειρά µου. Με διαβατήριο ουµανιστικό. Μόνιµος εχθρός ο ελληνάρας ο αραχτός.
Μόνιµος αντίπαλος ο µουσουλµάνος ο φανατικός. Ας είναι ελαφρύ το χώµα που τον σκεπάζει.

Τον θυµάµαι σαν να είναι µπροστά µου. Δύο χρόνια πριν τον πάρει ο καρκίνος από κοντά µου. Το 1982 σ’ ένα µπαλκόνι παραλιακού ξενοδοχείου της Κρουαζέτ του Festival De Cannes. Μερικές µέρες πριν λάβει _ εξ ηµισείας _ µε τον Costas Gavras (για τον «Αγνοούµενο» – Τhe Μissing, φυσικά) τον Χρυσό Φοίνικα για το «Υol». Αδύνατος στο σώµα µε αστραφτερό βλέµµα και µαραζωµένη την ψυχή του. Οπου κι αν ταξιδεύει η Τουρκία τον πληγώνει. Εναν χρόνο αργότερα, εξόριστος στη Γαλλία, σκηνοθετεί το «Duvar» – Ο τοίχος. Αυτοβιογραφική. Από τη φυλακή. Οι στρατοκρατικές αρχές της Αγκυρας εξοργίζονται µε τον «προδότη». Κατάσχουν όλες τις ταινίες του και τις ρίχνουν στην πυρά. Στάχτες τα έργα του νεκρού Γιλµάζ!

Το 1979 ήταν απίθανο να είχε ακούσει κάποιος το όνοµα «Υilmaz Guney». Ετσι κι εγώ.

Μέσα στην άγνοιά µου αναρωτήθηκα «πώς είναι δυνατόν!» Πού νά ‘ξερα πως θα έπεφτα πάνω σε αριστούργηµα κανονικό. Και πού νά ‘ξερα πως εντός ολίγου από την καθυστερηµένη Τουρκία θα προέκυπτε ένας Νουρί Μπίλγκε Τσεϊλάν που µε τους «3 πιθήκους» θα διεκδικούσε την παράδοση ενός Κισλόφσκι και ενός Ταρκόφσκι.

Τέλος πάντων. Μετά την πρώτη µισή ώρα δεν πίστευα στα µάτια µου. Και ύστερα από δύο ώρες άρχισα να ρωτάω σαν παλαβός, ποιος διάολε είναι αυτός ο Γιλµάζ Γκιουνέι ο τροµερός!

Το στόρι, εξωτερικά, µοιάζει σαν ταινία Μade in Greece που θα ταίριαζε να είχε πρωταγωνιστή τον Νίκο Ξανθόπουλο. Ουδεµία σχέση µε όλα αυτά. Τα χάρτινα, τα δακρύβρεχτα αρχοντοβλάχικα ελληνικά. Εχουµε και λέµε λοιπόν. Ο Χόµο (Τανκέλ Κουρτίζ, θηριώδης φυσιογνωµία που παίζει στην ταινία του Φατίχ Ακίν «Η άκρη του ουρανού» και µάλιστα βραβεύτηκε γι’ αυτό) είναι ο πατριάρχης µιας οικογένειας, παραδοσιακής και βουκολικής. Η φλογερή σχέση της σιωπηλής Εριβάν (Μελικέ Ντεµιράγκ) µε τον ευαίσθητο Σιρβάν (Ταρίκ Ακάν), τον αναγκάζει να παραµερίσει τις οικογενειακές έχθρες και τις βεντέτες. Οµως τρεις φορές έγκυος η Εριβάν. Και κάθε φορά νεκρό το παιδί. Τα γιατροσόφια του χωριού δεν είναι ικανά να θεραπεύσουν την Εριβάν. Πρέπει να πάει στην πρωτεύουσα και στους γιατρούς. Ετσι µε το κοπάδι µε τα αρνιά και µε την Εριβάν σχεδόν αγκαλιά, φτάνει και χάνεται σ’ έναν κόσµο εντελώς ξένο και εχθρικό. Ετσι σιγά σιγά χάνει όλα τα παλιά, δεσποτικά, αυταρχικά του χαρακτηριστικά. Οσο παλεύει µ’ αυτά τα αλλοτριωµένα πλάσµατα που µαϊµουδίζουν δυτικά τόσο ο Χόµο ανακαλύπτει την ανθρωπιά του. Και όσο χάνει το κοπάδι του, το κάθε υλικό στήριγµά του, τόσο πιο δυνατός στην ψυχή και την καρδιά του. Η τελευταία σκηνή σού κόβει την αναπνοή. Μόνος, απελπισµένος, σχεδόν τελειωµένος µε την Εριβάν στην πλάτη του ν’ ακολουθεί τον Γολγοθά του! Απίστευτη η δραµατουργία του χαρακτήρα του Χόµο. Απίστευτη η λιτότητα των εκφραστικών µέσων. Απίστευτη η οικονοµία στην αφήγηση. Απίστευτη η ρε αλιστική, ιδρωµένη, εξιστόρηση. Απίστευτη η εσωτερική κλιµάκωση. Απίστευτη η ερµηνεία του Κουρτίζ. Απίστευτη η αντίστιξη ανάµεσα στον Ανθρωπο και την Πόλη. Απίστευτη η γεωγραφία της µεγαλούπολης. Απίστευτο µάθηµα σεναρίου και σκηνοθεσίας από τη φυλακή!

Γιατί _ κρατηθείτε _ το 1961, µόλις 24 δηλαδή και ενώ επί τρία χρόνια είχε ήδη ως ηθοποιός και σεναριογράφος καθιερωθεί, µπαίνει για δεκαοκτώ µήνες φυλακή. Το µυθιστόρηµά του, λέει, είναι «κοµµουνιστικής» κοπής.

Παραµύθια. Ο Γιλµάζ απλώς µεταρρυθµιστής. Εννιά χρόνια αργότερα ξαναµπαίνει στη φυλακή. Γιατί, λέει, περιθάλπει αναρχικούς. Το 1974 ύστερα από γενική αµνηστία αποφυλακίζεται. Για λίγο. Κάπου εδώ τα πράγµατα µπερδεύονται. Σκοτώνει έναν δικαστή. Γιατί, λέει, ο δικαστής «πείραξε» το κορίτσι του. Ουδείς σώφρων το πιστεύει. Πάλι ο κοµµουνιστικός δάκτυλος, πάλι οι αναρχικοί. Επειτα από οκτώ χρόνια, κάπου στις αρχές του 1981, ως προσωρινός «αδειούχος» των φυλακών, την κοπανάει µε κατεύθυνση τη Γαλλία. Το άσυλο των καταπιεσµένων καλλιτεχνών _ ακόµα και των Αµερικανών _ επί της Γης.

Πίσω από τα σίδερα της φυλακής εµπνέεται και υπογράφει τις ιστορίες του. Από τη φυλακή σχεδιάζει κάθε σκηνή, κάθε πλάνο, κάθε λεπτοµέρεια σκηνοθετική. Γι’ αυτό το «Κοπάδι» το υπογράφει ως σκηνοθέτης ο Ζεκί Οκτέν. Γι’ αυτό το επίσης συναρπαστικό «Υol» που κέρδισε Χρυσό Φοίνικα Καννών το υπογράφει ως σκηνοθέτης ο βασικός του βοηθός Σερίφ Γκορέν. Η ζωή του ποταµιαία διαδροµή. Ισως καλύτερη από κάθε σενάριο που έγραψε στη φυλακή. Ο Φατίχ Ακίν ορκίζεται πως θα την κάνει ταινία, αλλά λέει, πως επειδή είναι τόσο µεγάλη και τόσο συναρπαστική, φοβάται πως θα προδώσει τον «πατέρα» που τον ενέπνευσε να γίνει κινηµατογραφιστής!

Συνιστώ ανεπιφύλακτα Δύο ακόµα αριστουργηµατικές στιγµές από τη φιλµογραφία του Γιλµάζ Γκιουνέι: «Ο δρόµος» (Υol) 1982 και «Ο τοίχος» (Duvar) 1984 ΑΥΡΙΟ: «Ο καλός, ο κακός και ο άσχηµος»
Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλος: Suru § Ετος: 1979 § Σκηνοθεσία: Ζεκί Οκτέν § Σενάριο: Γιλµάζ Γκιουνέι § Παραγωγή: Γιλµάζ Γκιουνέι § Cast: Τανκέλ Κουρτίζ, Ταρίκ Ακάν, Μελικέ Ντεµιράγκ § Μουσική: Ζουλφί Λιβανελί § Φωτογραφία: Ιζέτ Ακάι § Είδος: Δραµατικό Road movie § Διάρκεια: 129 § Χώρα: Τουρκία