Ενας λευκός Οθέλλος βουτηγµένος σε µαύρα νερά

Εναν µοντέρνο αλλά µε περίσκεψη δοµηµένο «Οθέλλο», βουτηγµένο σε σκοτεινά νερά, που άνοιξε µε δύο γυµνά, έκλεισε µε έναν άγριο φόνο και που άρεσε και χειροκροτήθηκε θερµότατα ανέβασε σε παγκόσµια πρώτη στο αρχαίο θέατρο ο Τόµας Οστερµάιερ µε τη «Σαουµπίνε» του
Ο – λευκός – Οθέλλος προχώρησε τσαλαβουτώντας µέσα στα νερά. Μια τροµπέτα παίζει ζωντανά. Ξεκουµπώνει το πουκάµισο και το αφήνει να πέσει. Κάθεται σε µια καρέκλα ξεκουµπώνει το παντελόνι, σηκώνεται και το αφήνει να πέσει. Γυµνός όπως τον γέννησε η µάνα του. Χωρίς να κρύβει τίποτα. Η Δυσδεµόνα, µε ένα µαύρο φουστανάκι, προχωράει κοντά του, βουτάει τα χέρια σε µαύρη µπογιά και αργά, τελετουργικά αρχίζει να τον χαϊδεύει βάφοντάς του το πρόσωπο, τα χέρια, το στέρνο, ολόκληρο το σώµα. Μετά βγάζει το φουστάνι, µένει µε ένα µαύρο σλιπάκι, το βγάζει κι αυτό, γυµνή, αγκαλιάζονται, δυο άλλοι ηθοποιοί υψώνουν ένα λευκό σεντόνι από το µεγάλο, κατάλευκο κρεβάτι που ήταν µέσα στο νερό, το ζευγάρι πέφτει στο κρεβάτι, τους σκεπάζουν, το κρεβάτι κυλάει στο βάθος της σκηνής… Με µια βαθύτατα τρυφερή, συγκινητική, βουβή τελετουργική σκηνή, καθόλου προκλητική, άνοιξε ο σαιξπηρικός «Οθέλλος» του Τόµας Οστερµάιερ που έκανε την παγκόσµια πρεµιέρα του στην Επίδαυρο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ, το βράδυ της Παρασκευής – µια παράσταση της βερολινέζικης «Σαουµπίνε».

Το σκηνικό του Γιαν Παπελµπάουµ, βαρύ, αταίριαστο µε τις ανάλαφρες γραµµές του θεάτρου αλλά απόλυτα ταιριαστό µε την άποψη του ρηξικέλευθου σκηνοθέτη: ο σκηνογράφος έστησε πάνω στην ορχήστρα ένα πατάρι µε δάπεδο ελαφρά κεκλιµένο πληµµυρισµένο µε σκοτεινά νερά µέσα στα οποία θα τσαλαβουτούσαν οι ηθοποιοί και πίσω του ύψωσε έναν «τοίχο» µε ένα είδος σκληρής αυλαίας στο κέντρο του, που όταν τα δύο µισά της σύρονταν αποκάλυπταν µία δεύτερη, µικρή σκηνή στο βάθος. Στο πλάι του παταριού – το µπεζ χρώµα κυριαρχούσε –, κάτω από τον τοίχο, οι µουσικοί – Τhe Ρolydelic Souls – που συνόδευαν ζωντανά την παράσταση µε τους τζαζ ροκ ήχους τους – λευκός Οθέλλος, µαύρα νερά, µαύροι ήχοι… Στο «τοίχο» πάνω θα έπεφταν τα περίτεχνα βίντεο της παράστασης – βίντεο αρκετά αλλά όχι χωρίς µέτρο – ανάµεσά τους ζουµαρίσµατα στα πρόσωπα των ηθοποιών, κάποτε στο αρνητικό τους, ώστε ο – µυώδης, νέος στην ηλικία, αρρενωπός, ξυρισµένο κεφάλι – Οθέλλος κάποιες στιγµές να φαίνεται µαύρος. Διότι όταν ξαναβγήκε στη σκηνή είχε ξεβαφτεί.

Μέσα στο νερό, που τους έφτανε έως λίγο πάνω από τον αστράγαλο, κινήθηκαν και τσαλαβούτησαν οι ηθοποιοί στην πρώτη πράξη – στις σκηνές της Βενετίας. Ο Ιάγος – στα λευκά, όλα τα κοστούµια ήταν σύγχρονα – που µισεί τον Οθέλλο, τον Μαυριτανό που έχει αναδειχθεί σε στρατηγό της Βενετίας, γιατί προώθησε εις βάρος του έναν άλλο στρατιωτικό, τον Κάσιο, αρχίζει να βυσσοδοµεί εναντίον του µαζί µε τον Ροντρίγκο που ήταν ερωτευµένος µε τη Δυσδεµόνα αλλά εκείνη παντρεύτηκε σε γάµο µυστικό τον Μαύρο της Βενετίας.

Προδίδουν, κραυγάζοντας κρυµµένοι µέσα στη νύχτα, το µυστικό του ζευγαριού στον πατέρα της Δυσδεµόνας, τον γερουσιαστή Βραβάντιο – που κοιµάται µε το σωβρακάκι µέσα στα νερά – το µυστικό. Εκείνος καταφεύγει στον Δόγη.

Στην Αυλή του Δόγη – κοστούµια µε γραβάτα, ο Κάσσιος µε στολή αξιωµατικού του Ναυτικού απαντάει στο τηλέφωνο που χτυπάει: οι Τούρκοι ετοιµάζονται να επιτεθούν στην Κύπρο, κτήση τότε της Βενετσιάνικης Δηµοκρατίας. Η Γερουσία, χωρίς να επηρεαστεί από τις κατηγορίες του Βραβάντιου κατά του Οθέλλου – επίσης µε στολή του Ναυτικού – για «αποπλάνηση» της κόρης του, αναθέτει στον Μαύρο να τεθεί επικεφαλής του βενετσιάνικου στόλου κατά των Τούρκων. Ο ξανθός, γαλανοµάτης, µε σώµα λεπτό Ιάγος θα µας πει τον επόµενο µονόλογό του µε φαντεζί λευκό σακάκι κρατώντας µικρόφωνο στο χέρι που κάποιες φορές θα επανέλθει στα χέρια των ηθοποιών σε στιγµές έντασης. Ολοι τους, εξάλλου – καθισµένοι σε καθίσµατα µε σκελετό µεταλλικό θα παρέµεναν στη σκηνή, µπρεχτικώ τω τρόπω, στη µεγαλύτερη διάρκεια της παράστασης – έφεραν µικρόφωνα ψείρες.

Τα σκοτεινά νερά τραβιούνται σιγά σιγά από τη σκηνή. Θα µείνουν λίγα µόνο στο µπροστινό της τµήµα. Αλλά το υγρό στοιχείο θα συνεχίσει να παίζει το ρόλο του µέχρι το τέλος του έργου. Κύπρος. Μια οµπρέλα, ένα µπαρ µε ποτά… Μια αίσθηση κοσµοπολίτικη. Ολοι περιµένουν µε αγωνία την άφιξη του Οθέλλου ενώ µαίνεται η καταιγίδα. Οι ηθοποιοί «δηµιουργούν» την τρικυµία: αναταράσσουν τα νερά, τα πετούν στον αέρα µε κάδους, µπουγελώνονται… Η αίσθηση του «κάνω θέατρο µε µηδενικά µέσα», του «παίζω» στην αποθέωσή της. Ο Οθέλλος φτάνει: ο τουρκικός στόλος µε τη βοήθεια της καταιγίδας χάθηκε. Είναι οι νικητές – ο Οθέλλος αναλαµβάνει κυβερνήτης της Κύπρου – και θα το γιορτάσουν. Γέλια, ποτά, στο βάθος της σκηνής ένα παραπέτασµα από τεντωµένες κορδέλες – µπεζ πάντα… – που θύµιζε καµπαρέ, στα βίντεο πέφτουν φοίνικες, φωτεινές επιγραφές – κάτι σαν Λας Βέγκας.

Ο Ιάγος εντατικοποιεί τη συνωµοσία κατά του κυβερνήτη µε όργανο τον Ροντρίγκο: µεθούνε τον Κάσιο που πιάνεται στα χέρια µε τον Ροντρίγκο.

Ο Οθέλλος ξηλώνει τα γαλόνια του Κάσσιου για απείθεια. Ο Ιάγος τον προσεγγίζει και τον πείθει να ζητήσει από τη Δυσδεµόνα να τον βοηθήσει µεσολαβώντας στον Οθέλλο για να τον συγχωρήσει. Και, κατόπιν, σε µια παρτίδα γκολφ – πάντα στο νερό – αρχίζει να ενσπείρει τη ζήλεια στον Οθέλλο µε αντικείµενα τον Κάσσιο και τη Δυσδεµόνα.

Ο Οθέλλος αρχίζει σιγά σιγά να βράζει. Ορµάει στον Ιάγο και του χώνει το κεφάλι στα νερά: αν του λέει ψέµατα θα τον σκοτώσει. Ο Ιάγος µοιάζει σαν να διεκδικεί την αγάπη του Οθέλλου από τη Δυσδεµόνα. Τον φιλάει στο στόµα – σκηνή που αιφνιδιάζει αλλά δεν προκαλεί.

Αργότερα θα πείσει την Εµιλία, τη γυναίκα του – µίνι, ψηλοτάκουνα πέδιλα –, αφοσιωµένη ακόλουθο της Δυσδεµόνας να κλέψει από την κυρά της ένα σηµαδιακό για τη σχέση τους µαντίλι που της έχει χαρίσει ο Οθέλλος. Η Εµιλία ανύποπτη το κάνει και ο Ιάγος θα περάσει το µαντίλι, αφού το απλώσει στο πρόσωπό του σαν να κάνει µάγια, στα χέρια του Κάσσιου που το χαρίζει στην Μπιάνκα, µια πόρνη µε την οποία σχετίζεται – µια πανύψηλη Γερµανίδα, πανέµορφη, µε µακριά πόδια µοντέλου, µε λαµέ µίνι και εντυπωσιακά ψηλοτάκουνα πέδιλα. Ο Ιάγος, µε δολοπλοκίες καλά στηµένες, πείθει τον Οθέλλο πως είναι η Δυσδεµόνα που χάρισε το µαντίλι στον Κάσσιο και πως πρέπει να είναι εραστής της. Του αφηγείται – όλα επινοήµατα – πως άκουσε στο θάλαµό τους τον Κάσιο να παραµιλάει στον ύπνο του για τα ερωτικά του ανδραγαθήµατα µε τη Δυσδεµόνα και αφηγούµενος µπλέκει το κορµί του µε το κορµί του Οθέλλου – «σκαρφαλώνει» σεξουαλικά πάνω του. Ο Οθέλλος τρελαίνεται: θέλει να τη σκοτώσει και βάζει τον Ιάγο να σκοτώσει τον Κάσσιο. Σπαρταράει µέσα στα νερά σε µια κρίση επιληψίας. Θα ζητήσει από τη Δυσδεµόνα το µαντίλι. Εκείνη του λέει πως το έχει χάσει. Και τον παρακαλεί να συγχωρήσει τον Κάσσιο. Αυτό τον αποτρελαίνει. Την προσβάλλει και τη χαστουκίζει.

Ο Ιάγος βάζει τον Ροντρίγκο να ριχτεί µέσα στα σκοτάδια στον Κάσσιο και να τον µαχαιρώσει. Οταν ο Ροντρίγκο το κάνει – τα βίντεο που πέφτουν, «χαραγµένα», ασπρόµαυρα, καθρεφτίζονται µέσα στα νερά ενώ οι µουσικοί συνοδεύουν τη δράση ανάλογα – ο Ιάγος τον σκοτώνει για να µην έχει µάρτυρα. Και κατηγορεί την Μπιάνκα πως οργάνωσε τη δολοφονική επίθεση εναντίον του Κάσσιου. Ο Κάσσιος όµως δεν έχει πεθάνει.

Ο Λουδοβίκος, απεσταλµένος του Δόγη, ξάδερφος της Δυσδεµόνας, φέρνει µήνυµα της Βενετίας πως ανακαλεί τον Οθέλλο και αναθέτει τη διακυβέρνηση της Κύπρου στον Κάσιο. Η Δυσδεµόνα δράττεται της ευκαιρίας να ζητήσει για άλλη µια φορά από τον Οθέλλο, δηµόσια πια, να συµφιλιωθεί µε τον Κάσσιο. Η λύσσα του φουντώνει:

την εξευτελίζει δηµόσια.

ΙΝFΟ

Η γερµανική πρεµιέρα της παράστασης, συµπαραγωγής µε το Ελληνικό Φεστιβάλ, θα γίνει στις 9 Οκτωβρίου στο Βερολίνο, όπου και η έδρα της «Σαουµπίνε»

Αρεσαν ηθοποιοί και σκηνοθεσία

Τα σκοτεινά νερά αρχίζουν να ανεβαίνουν και καλύπτουν πάλι ολόκληρη τη σκηνή. Το µεγάλο, λευκό κρεβάτι του έρωτα κυλάει στο κέντρο της σκηνής, µέσα στο νερό. Θα γίνει κρεβάτι θανάτου. Πάνω του ο Οθέλλος θα πνίξει τη Δυσδεµόνα γεµίζοντάς τη φιλιά. Εκείνη τον παρακαλεί να τη λυπηθεί, του ξεφεύγει, τρέχει µέσα στην αγωνία τριγύρω, πλατσουρίζοντας στα νερά, εκείνος τη ρίχνει στο κρεβάτι, του ξεφεύγει και πάλι την ξαναπιάνει και ο σχεδόν νατουραλιστικός φόνος που φαινόταν να έχει καθηλώσει το κοινό – κιχ δεν ακουγόταν – συντελείται µε τη Δυσδεµόνα να ξεψυχάει µέσα στα νερά, αντίκρυ µας, µε το κεφάλι ακουµπηµένο στο πλάι του κρεβατιού. Η Εµιλία ακούγοντας στις κραυγές ορµάει στο δωµάτιο. Γιατί το έκανε ο Οθέλλος; Επειδή ήταν άπιστη! Απιστη; Απόδειξη το µαντίλι που δώρισε στον Κάσσιο. Η Εµιλία αποκαλύπτει πως εκείνη έκλεψε το µαντίλι για χάρη του άνδρα της. Η δολοπλοκία του Ιάγου, που έχει φτάσει στην κρεβατοκάµαρα του φόνου µαζί µε άλλους αξιωµατούχους και τον πληγωµένο Κάσσιο ο οποίος στηρίζεται σε δυο µπαστούνια, αποκαλύπτεται.

Προσπαθεί να βουλώσει το στόµα της Εµιλίας και τη µαχαιρώνει. Είναι αργά. Πρόκειται να οδηγηθεί στη φυλακή όπως και ο Οθέλλος. Ο λευκός Μαύρος τούς προλαβαίνει και δίνει την τελική λύση: αρπάζει ένα µαχαίρι και κόβει πέρα ώς πέρα τον λαιµό του. Ο Ιάγος αποµένει πάνω στο λευκό κρεβάτι. Τέλος.

Γύρω στα 3.000 µε 4.000 άτοµα είδαν την παράσταση της Παρασκευής – οµολογουµένως δεν είχε πολύ κόσµο –, λίγο περισσότεροι ήταν το Σάββατο. Ανάµεσά τους πολλοί της γερµανικής παροικίας στην Ελλάδα που έδειξαν µε τα γέλια τους να εισπράττουν περισσότερο από όλους µας τη σαιξπηρική ειρωνεία την οποία ο Οστερµάιερ είχε τονίσει, κυρίως µέσα από τον Ιάγο. Απ’ όσα άκουσα, όταν κατηφoρίζαµε προς το πάρκινγκ, χωρίς να λείπουν και οι αρνητικές γνώµες, οι περισσότεροι ήταν από ικανοποιηµένοι έως ενθουσιασµένοι.

Αυτό έδειξε και το χειροκρότηµα: πολύ θερµό, µε πολλά «µπράβο», έφερε στη σκηνή αρκετές φορές τους ηθοποιούς, τους µουσικούς και στο τέλος τον πανύψηλο Τόµας Οστερµάιερ µε τους συνεργάτες του στην παράσταση, έγινε πιο έντονο για τη Δυσδεµόνα – Εβα Μέκµπαχ, ακόµα εντονότερο για τον Οθέλλο – Σεµπάστιαν Νακάγιεφ και θυελλώδες για τον Ιάγο – Στεφάν Στερν. «Πολύ καλοί οι ηθοποιοί», σχολίαζαν θεατές κατά την έξοδο.

Η παράσταση, παρά τις αρκετές περικοπές που είχαν γίνει από τον σκηνοθέτη και τον δραµατουργό και µεταφραστή της παράστασης Μάριους φον Μάγιενµπουργκ – έξοχη η δραµατουργική ανάλυσή του στο κοµψότατο πρόγραµµα – και παρά τις κάποιες επεµβάσεις τους στους διαλόγους – που διαβάζαµε µεταφρασµένους από τον Γιάννη Καλλιφατίδη – φάνηκε να είναι επιτυχία του Οστερµάιερ. «Μία πρωτοπορία καλά δοµηµένη και αιτιολογηµένη», έλεγε ένας θεατής ηθοποιός. Ηταν εκεί
Την πρεµιέρα παρακολούθησαν ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη Σπύρος Βούγιας µε τη γυναίκα του, ο πρόεδρος του Ελληνικού Φεστιβάλ Γιώργος Λούκος, ο διευθυντής Θεάτρου – Χορού του Φεστιβάλ του Ζάλτσµπουργκ Τόµας Οµπερέντερ και άλλοι ιθύνοντες ευρωπαϊκών Φεστιβάλ, ο Λουκάς Τσούκαλης και από τον θεατρικό κόσµο ανάµεσα σε άλλους οι Διονύσης Φωτόπουλος, Νικήτας Τσακίρογλου – …διατελέσας Ιάγος –, Χρυσούλα Διαβάτη, Λευτέρης Βογιατζής, Γιάννης Μπέζος, Ναταλία Τσαλίκη, Μαρία Σκούντζου – …διατελέσασα Μπιάνκα –, Γιώργος Κιµούλης, Μηνάς Χατζησάββας, Κώστας Φαλελάκης, Μίνα Αδαµάκη, Στέφανος Κυριακίδης, Μιράντα Ζαφειροπούλου, Μαρία Ναυπλιώτου, Αιµίλιος Χειλάκης –… διατελέσας Οθέλλος –, Αθηνά Μαξίµου –… διατελέσασα Δυσδεµόνα –, Σταύρος Τσακίρης, Εύα Νάθενα, Κώστας Λαµπρόπουλος, Γιάννης Χάρης, Σεραφείµ Βελέντζας, Ερρίκος Σοφράς, Νίκη Τζούδα, Χρόνης Παυλίδης, Μαρία Σάββα, Δηµήτρης Ιωάννου, Δηµήτρης Κουρτάκης, Μαρία Τσιµά, Βασίλης Μπισµπίκης, Λευτέρης Γιοβανίδης, Λαέρτης Βασιλείου, Γιώργος Νανούρης, Γιώργος Σκεύας. Καθώς και γύρω στους δέκα γερµανοί κριτικοί και δηµοσιογράφοι.