Γιάννης Γαβριήλ Μπορκµάν… ογλου

Ο «Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκµαν» είχε την τύχη να παιχτεί στην Ελλάδα διαχρονικά από έξοχους ηθοποιούς και σε σηµαίνουσες σκηνοθετικές προτάσεις
Ο Φώτος Πολίτης σκηνοθέτησε τον Βεάκη µε δίδυµες αντίζηλες αδελφές την Παξινού και την Παπαδάκη. Ο Μινωτής σαράντα χρόνια αργότερα µε τον ίδιο στον επώνυµο ρόλο και τη Μανωλίδου και τη Χατζηαργύρη στο γυναικείο δίδυµο. Πρόσφατα ο Γιώργος Μιχαλακόπουλος µε τη Μαραγκού και την Κοµνηνού. Η παράσταση του Πολίτη έµεινε ως µύθος. Εµείς οι νεώτεροι χαρήκαµε τις εξαίσιες προσεγγίσεις, µε εξαίρεση µια µέτρια παράσταση του µακαρίτη Γιάννη Βεάκη µε έναν ενδιαφέροντα Μπόρκµαν του Αγγελου Αντωνόπουλου.

Η δική µας όµως γενιά κι όχι πολύ µακριά από σήµερα ευτύχησε να δει στο Εθνικό µας Θέατρο επ’ ευκαιρία των αλησµόνητων εκδηλώσεων για την Αθήνα, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης (αυτό το υπέροχο όραµα της Μελίνας Μερκούρη που ρίζωσε βαθιά στον σύγχρονο ευρωπαϊκό πολιτισµό), την παράσταση του Ινγκµαρ Μπέργκµαν µε γερµανούς ηθοποιούς, αµέσως πριν από την αξέχαστη επίσης παράσταση της «Καταιγίδας» του Στρίντµπεργκ στον ίδιο χώρο σκηνοθετηµένη από τον µεγάλο Στρέλερ.

Για την παράσταση του Μιχαλακόπουλου (που παίχτηκε δύο χρονιές) έγραψα πρόσφατα. Για την παράσταση του Μπέργκµαν τούτο µόνο θα πω: πέρα από τη µεγάλη σχολή υποκριτικής µε εστιασµό στο εξπρεσιονιστικό ιδίωµα (παράδοση του Μαξ Ράινχαρτ) των γερµανών ηθοποιών, η παράσταση του φιλοσόφου-σκηνοθέτη είχε µέγεθος, είχε µεταφυσικό ρίγος και µια υπαρξιακή ταραχή που διέτρεχε όλα τα πρόσωπα. Ο Μινωτής µάς προίκισε µε µια οπτική που βάθαινε στα µη περαιτέρω τις προθέσεις του Ιψεν. Ο αξέχαστος αυτός αυτοδηµιούργητος λόγιος ηθοποιός εκκινώντας από τη βαθιά γνώση των ελλήνων τραγικών και ιδιαίτερα του Αισχύλου, φιλοδοξούσε και το επετύγχανε να δώσει στο µεγάλο ευρωπαϊκό ποιητικό δράµα τραγικό υποµόχλιο.

Ετσι προσέγγισε και τον Σαίξπηρ βέβαια αλλά και τον Ιψεν, τον Στρίντµπεργκ, τον Μπίχνερ, τον Φράι, τον Ντίρενµατ, τον Μοντερλάν, τον Λόρκα και τον Μπέκετ.

Ακόµη και, παρεξηγώντας τις θέσεις του Μπρεχτ, είδε τη «Μάνα Κουράγιο» ως Εκάβη! Ο «Πατέρας», ο Καρδινάλιος της Ισπανίας, ο Δαντών, η Σαχανεσιάν, η Μάνα του «Ματωµένου Γάµου», ο Χαµ αναδείχτηκαν στις σκηνοθεσίες του Μινωτή σε τραγικά µεγέθη χωρίς, εξαιτίας της λαµπρής του εξπρεσιονιστικής τεχνικής, να τους λείψει και ο ειρωνικός απόηχος.

Αλλά όπως και να έχει το πράγµα (παρόλο που οι επιτεύξεις των καλλιτεχνών µας µάς κάνουν αυστηρούς σε ελαφρύτερες προσεγγίσεις) έργα όπως ο «Μπόρκµαν» σήµερα δεν µπορεί να ερµηνεύονται µε την ξεπερασµένη και ισοπεδωτική µανιέρα του γερµανικού νατουραλισµού του Οτο Μπραµ, στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού. Είναι πράγµατι αξιοπερίεργο πώς ένας µεταµοντέρνος και µάλιστα «άγριος» σκηνοθέτης όπως ο Τόµας Οστερµάγιερ, µόνιµος τα τελευταία χρόνια τρόφιµος του Φεστιβάλ Αθηνών µε ρηξικέλευθες, έως απελπισίας, επεµβάσεις στα κείµενα, στους χαρακτήρες, στη δοµή και στο ύφος νεοκλασικών και ποιητικών έργων, έφτασε να σκηνοθετήσει το αριστούργηµα του Ιψεν (1896) ως ένα υπνώττον νατουραλιστικό µπουλβάρ. Αλλά φαίνεται πως το ουσιαστικό θέατρο λόγου και ψυχολογίας εκδικείται. Οταν οι µεταµοντέρνοι αποφασίζουν να απεκδυθούν από τα µαλάµατα, τις ανατροπές, τη χλεύη και την υπονόµευση των µεγάλων κειµένων και αποφασίζουν να «διαβάσουν», χωρίς πατερίτσες και χάχανα αυτοϊκανοποίησης το θέατρο ιδεών, όπως αυτό του Ιψεν, αποδεικνύονται τελείως αµήχανοι και φαντάζουν τελείως γυµνοί.

Για να καλύψουν µάλιστα τη γύµνια τους ξεγυµνώνουν και τα κείµενα, τα προσεγγίζουν µονοδιάστατα, επιπόλαια, τους χαρακτήρες τούς µετατρέπουν σε παλαιοθεατρικό τυπολόγιο. Και τότε όχι µόνο τερατώδεις ρόλοι όπως οι τρεις του «Μπόρκµαν» αλλά και αριστουργηµατικοί δευτερεύοντες εξαφανίζονται, περνάνε «ντούκου», συντελώντας όσο είναι στη σκηνή στο πληκτικό χάσµηµα.

Ο νους µου πάει στον συνταρακτικό Φόκνταλ του Λυκούργου Καλλέργη (του ιψενικότερου έλληνα ηθοποιού) αλλά και στην πρόσφατη εξαίσια παρουσία του Γιώργου Μοσχίδη που στάθηκε ισάξια στο ίδιο ύψος. Η γερµανική υποκριτική σχολή είναι και ένδοξη και ευρείας δειγµατοληψίας. Και βέβαια τουλάχιστον οι τρεις πρωταγωνιστές της παράστασης του Οστερµάγιερ, στελέχη της βερολινέζικης Σάουµπινε, είναι υψηλών προδιαγραφών και επιδόσεων τεχνίτες. Κυρίως, τονίζω, τεχνίτες. Παίζουν στα δάχτυλα τα αισθητικά υποκριτικά κλειδιά και µπαίνουν µε άνεση στους κώδικες. Ως επαγγελµατίες εκτελούν ό,τι τους ζητηθεί και το πραγµατοποιούν µέχρι κεραίας. Αποθεατροποίηση του θεάτρου, δόγµα του 1895 ζήτησε ο Οστερµάγιερ, του το έδωσαν, γυµνό και απέριττο, «φέτα ζωής».
Ξεκάλτσωτος Ληρ µε σκαρπινάκια…

Αυτές οι αµελητέες κυριούλες που είδαµε στη σκηνή, αυτός ο αδιάφορος µικροµεσαίος ρατές που έλεγε χωρίς να τις πιστεύει τις οραµατικές τιράντες του Ιψεν, τι σχέση έχουν µε την κάθετη κριτική του µεγάλου Νορβηγού στην προτεσταντική καθηκοντολογία, στο πηγάζον από την χάριν του προτεσταντικού δόγµατος πνεύµα του καπιταλισµού, πού πήγε η τραγική ενοχή ενός ανθρώπου που πιστός στα ιδεώδη του κοινωνικού του συµβολαίου ταυτίζει την αποτυχία µε την υπαρξιακή αµαρτία, πού είναι η τραγική βόρεια σύγχυση της αγάπης µε το µαρτύριο, πού η τραγική ταύτιση της προσφοράς µε τη φιλανθρωπία;

Η παράσταση του Οστερµάγιερ µού ήταν γνωστή. Εδώ και πενήντα χρόνια περιόδευαν στην ελληνική επαρχία αξιόλογοι ηθοποιοί που στα νιάτα τους ντουµπλάριζαν τον Μήτσο Μυράτ, την Κοτοπούλη, την Κυβέλη. Ε! λοιπόν ο «Μπόρκµαν» του Οστερµάγιερ ως ήθος σκηνικό, ως ύφος υποκριτικής ερχόταν αυθόρµητα στη µνήµη µου ως ερµηνείες του Αγγελου Λάµπρου, της Νίτσας Γαϊτανάκη, του Περικλή Χριστοφορίδη όταν έπαιζαν την «Τιµή» του Σούντερµαν, τη «Μάγδα» και τη «Στέλλα Βιολάντη».

Η παράσταση του Οστερµάγιερ διαφηµιζόταν ως µουσική παρτιτούρα και ως «βόρειος Ληρ». Ναι, αυτό ζητεί ο Ιψεν και είναι το ζητούµενο της παράστασης. Ο Μπέργκµαν το είχε βρει, ο Μινωτής επίσης και ο Μιχαλακόπουλος που είχε επιλέξει κι αυτός µια γυµνή σκηνή και όλο το έργο παίχτηκε µε όρθιους τους ηθοποιούς όπως στην τραγωδία, τον Σαίξπηρ και τον Ρακίνα, είχαν ανακαλύψει την κρυφή της µουσική και το τραγικό της µέγεθος.

Τα µουσικά υποκριτικά όργανα της Σάουµπινε, ο Μπίρµπιχλερ, η Ντένε, η Βίνκλερ υποχρεώθηκαν να διαβάσουν µια παρτιτούρα διασκευασµένη για µικρή στρατιωτική µπάντα επαρχιακής λέσχης αξιωµατικών. Οσο για τον βόρειο Ληρ, δεν µπορώ να τον αποδεχτώ ξεκάλτσωτο µε σκαρπινάκια να σιάζει κάθε τόσο όταν σηκωνόταν κι όταν καθόταν να τραβάει το παντελόνι του είτε γιατί τον στένευε στα γόνατα είτε γιατί ήθελε να µη χαλάσει την τσάκιση.

ΥΓ: Για την ιστορία αναφέρω, πως «Μπόρκµαν» ανέβασαν επίσης ο Κουν, ο Βαφέας και ο Μεσσάλας.