Μια τραγική κωμωδία παρεξηγήσεων

Ο Τάκης Θεοδωρόπουλος είναι ένας από τους ελάχιστους συγγραφείς μας που θητεύει στο καταραμένο εν Ελλάδι, απεχθές τόσο σε «ρεαλιστές» πεζογράφους όσο και σ΄ επιγόνους του μοντερνισμού, καθώς φυσικά και στο πλατύ κοινό, είδος του δοκιμιακού, στοχαστικού μυθιστορήματος, αυτού που η ξένη ορολογία αποδίδει ακριβέστερα με τον όρο discursive novel
Εχει μάλιστα την αυτοπεποίθηση και το θάρρος να μην προσπαθεί να κρύψει τη φύση των μυθιστορημάτων του στους λαβυρίνθους κάποιας ευφάνταστης πλοκής, με αινίγματα που θα λυθούν στο τέλος κ.λπ., αλλά να καταγίνεται απροκάλυπτα με άλλου είδους αινίγματα, από εκείνα που μένουν άλυτα και σε κάθε απάντηση προβάλλουν μια καινούργια ερώτηση. Πολύ καλά κάνει. Γιατί η διερεύνηση ακριβώς τέτοιων μυστηρίων αποτελεί την πηγή κάθε σοφίας και αυτογνωσίας.

Είναι γνωστή η εμμονή του με την κλασική αρχαιότητα. Αυτό που πρέπει όμως να επισημανθεί για άλλη μια φορά είναι ότι δεν την εξωραΐζει, δεν την εξιδανικεύει, δεν τη μυθοποιεί. Το εντελώς αντίθετο. Θα έλεγε κανείς ότι επιμένει να περιγράφει τη ζωή των αρχαίων Ελλήνων, ακόμα και τις ενδοξότερες μορφές τους, τονίζοντας τις ευτελείς ή και γελοίες πλευρές τους, κάτι ιδιαίτερα εμφανές στο τελευταίο βιβλίο του. Ο Θεοδωρόπουλος όχι μόνο δεν είναι αρχαιολάγνος αλλά χλευάζει τους αρχαιολάγνους.

Μα τότε τι είναι αυτό που στοιχειώνει τη σκέψη του και κρατάει κολλημένο το βλέμμα του, είκοσι πέντε χρόνια τώρα, στο φάσμα εκείνου του κόσμου; Είναι η πεποίθηση ότι εκεί βρίσκεται η μήτρα της δυτικής ταυτότητας, ότι ο αρχαίος ελληνικός (και ρωμαϊκός) πολιτισμός, όπως και αν τον αξιολογούμε, είναι το πολιτισμικό γονιδίωμά μας, αυτό που μας διαφοροποιεί από άλλους πολιτισμούς, καλύτερους ή χειρότερους. Εκείνο που σε τελική ανάλυση απασχολούσε τους υπερκινητικούς, χαμένους στα λόγια τους και στις ευμετάβλητες διαθέσεις τους Αθηναίους του 5ου αιώνα π.Χ. ήταν, όπως λέει ο ίδιος ο Θεοδωρόπουλος, «να βρουν μια θέση για τον εαυτό τους, ν΄ ανοίξουν χώρο για την ύπαρξή τους σ΄ έναν κόσμο που δεν είχε προβλέψει ούτε μερικά τετραγωνικά ελεύθερου χώρου γι΄ αυτούς». Αυτή η άρνηση αποδοχής μιας ανθρώπινης μοίρας που έμοιαζε αυτονόητη ήταν, καλώς ή κακώς, η ιδρυτική πράξη του δυτικού πολιτισμού.

Είναι αλήθεια ότι ο Θεοδωρόπουλος κουράζεται πότε πότε από την απαρέγκλιτη προβληματική του. Για παράδειγμα, στο προηγούμενο μυθιστόρημά του, Το αριστερό χέρι της Αφροδίτης, μου φάνηκε πως διέκρινα τη βαριεστιμάρα του μύστη που πρέπει να εξηγεί τα ίδια και τα ίδια σ΄ ένα αργόστροφο κοινό. Είναι επίσης κι αυτή η πάγια ειρωνεία και ο σκεπτικισμός του- εξαιρετικά εφόδια για έναν μυθιστοριογράφο, αλλά μερικές φορές οδηγούν τον στοχαστή σε ατέλειωτες κυκλοδρομίες. Εδώ όμως, στο Ξυπόλητο
σύννεφο, όλα τα συγγραφικά χαρίσματά του- να προσθέσουμε στα παραπάνω την απαιτητική χάρη κι ευλυγισία του ύφους του, την εύ στοχη παραστατικότητα των μεταφορών του, την ικανότητά του για σπαρταριστές αποφθεγματικές παρατηρήσεις- βρίσκονται στην καλύτερη στιγμή τους.

Στο επίκεντρο της υπόθεσης του μυθιστορήματος τοποθετούνται οι Νεφέλες, η πιο αποτυχημένη κωμωδία του Αριστοφάνη. Αποτυχημένη όχι μόνον επειδή δεν άρεσε στο αθηναϊκό κοινό της εποχής αλλά κι επειδή διακωμωδεί τον Σωκράτη με βάση μια κατάφωρη παρεξήγηση της διδασκαλίας του ή μάλλον την άγνοιά της. Ο Θεοδωρόπουλος, απηχώντας τον ΄Ομηρο, αλλά με το δικό του, ειρωνικό στιλ, βάζει τους θεούς ν΄ ανακατεύονται άμεσα στα ανθρώπινα και να διαλέγουν στρατόπεδο στην επικείμενη σύγκρουση Αριστοφάνη- Σωκράτη. Θεωρώντας τη μεγαλομανία και πολυπραγμοσύνη των Αθηναίων ως ύβρι, αποφασίζουν να τους τιμωρήσουν σκορπώντας ανάμεσά τους την αμφιβολία και τη σύγχυση, και για τον σκοπό αυτό πρόκειται να χρησιμοποιήσουν τον Σωκράτη, τότε σχετικά άγνωστο ακόμα στην Αθήνα: ο Σωκράτης θα μπερδέψει τους Αθηναίους, δείχνοντάς τους ότι δεν ξέρουν ούτε ποιοι είναι ούτε τι λένε. Η Αθηνά όμως, προστάτιδα της πόλης, θέλει να υπονομεύσει αυτό το σχέδιο και, μέσω της Ασπασίας, της χήρας του Περικλή, την οποία ρίχνει στην αγκαλιά του Αριστοφάνη, να υποβάλει στον κωμωδιογράφο την ιδέα της αμαύρωσης του Σωκράτη πριν ακόμα αυτός αρχίσει να σπέρνει ζιζάνια. Τα πράγματα δεν θα εξελιχτούν ακριβώς όπως τα σχεδίασαν οι θεοί, γιατί (Θεοδωρόπουλο διαβάζουμε, όχι ΄Ομηρο) οι άνθρωποι είναι απρόβλεπτοι, ακόμα και για τη θεϊκή παντογνωσία.

Οι Ολύμπιοι στέλνουν στον Σωκράτη, ως υποβολέα της βούλησής τους, έναν δαίμονα, το περίφημο δαιμόνιό του. Αυτός ο «Δαίμων» είναι ο αφηγητής της όλης ιστορίας, σε μια απευθείας συνομιλία του με τον συγγραφέα, τρόπος του λέγειν συνομιλία, αφού ο συγγραφέας ακούει αμίλητος, χωρίς ν΄ αντιδρά στις μομφές που εκτοξεύει κάθε τόσο ο άλλος για την έλλειψη φαντασίας του και γενικά τη συγγραφική νωθρότητά του. Αλλά και ο Δαίμων δεν είναι τόσο ανώτερο ον. Μπορεί να είναι αιώνιος και να κατέχει τα μελλούμενα (δηλαδή όσα συνέβησαν από τον 5ο αιώνα π.Χ. ώς σήμερα), μπορεί να έχει την ικανότητα να τρυπώνει στο σώμα των ανθρώπων και να επιδρά στις αισθήσεις τους, αλλά είναι γεμάτος ανθρώπινες αδυναμίες και το παραδέχεται. Το κυριότερο (κι εδώ η ειρωνεία του Θεοδωρόπουλου φτάνει στο αποκορύφωμά της), δεν καταφέρνει καθόλου να επηρεάσει τις σκέψεις και τις αποφάσεις του Σωκράτη και απελπίζεται μπροστά στην απίθανη «λογιστική μηχανή» που είναι ο φιλόσοφος.

Οι Νεφέλες γνωρίζουν παταγώδη αποτυχία. Μακροπρόθεσμα όμως πετυχαίνουν τον στόχο τους, γιατί οι Αθηναίοι αρχίζουν να διαδίδουν από στόμα σε στόμα τις παραδοξολογίες του Σωκράτη και να πειράζουν ο ένας τον άλλο με αυτές. Ο ίδιος ο Σωκράτης συνέβαλε καθοριστικά σ΄ αυτή την εξέλιξη, γιατί στη μέση της παράστασης σηκώθηκε και είπε ότι αν ήξερε ποιος είναι ο Σωκράτης, θα τους έλεγε ότι είναι αυτός, αλλά δεν ξέρει κ.λπ., δήλωση που φυσικά προκάλεσε τρανταχτά γέλια. Ο Σωκράτης διακωμώδησε τον Σωκράτη πιο πετυχημένα απ΄ όσο ο Αριστοφάνης, είτε άθελά του είτε εσκεμμένα, συνειδητοποιώντας ίσως την κωμική πλευρά της συμπεριφοράς του. Και από τότε θα προσπαθούσε να βρει το αντίβαρό της, ή μάλλον το παραπλήρωμά της, μεθοδεύοντας αργά την τραγική έξοδό του.

Ο Θεοδωρόπουλος δεν παίρνει θέση για το περιεχόμενο της σωκρατικής φιλοσοφίας. Δεν είναι αυτό που τον ενδιαφέρει. Η οπτική του συγγενεύει πολύ με αυτή του ΄Εγκον Φριντέλ (Εgon Friedell), στην υπέροχή του Πολιτιστική ιστορία της αρχαίας Ελλάδας. Ο Φριντέλ λέει εκεί ότι με τον Σωκράτη η ελληνική τάση προς το παιχνίδι έφτασε στην πιο ιλιγγιώδη κορυφή της: ο Σωκράτης έπαιζε σ΄ ολόκληρη τη ζωή του την κωμωδία που λέγεται φιλοσοφία και στο τέρμα της σκηνοθέτησε, συνειδητά και ψύχραιμα, την τραγωδία που λέγεται Σωκράτης.

Με το Ξυπόλητο σύννεφο ο Θεοδωρόπουλος κολύμπησε στα πιο βαθιά νερά του μόνιμου θέματός του και κατάφερε να περάσει αυτή την άβυσσο κολυμπώντας σταθερά κι επιδέξια. Η δοκιμιακή υφή του μυθιστορήματός του δεν τον εμπόδισε, αυτή τη φορά, να δημιουργήσει ζωντανούς, πολύπλοκους, αληθινά δραματικούς χαρακτήρες, ανάμεσα στους οποίους θα ξεχώριζα την Ασπασία, αρχοντική, γοητευτικά ώριμη, πικραμένη, με μια εσωτερικότητα που επαυξάνει την αισθησιακή αύρα της, και τον Αριστοφάνη, αγέλαστο, μελαγχολικό, ερωτύλο με ειλικρινή κι έντονα, αν και ασταθή αισθήματα, πρόωρα απελπισμένο (ήταν τότε πολύ νέος) από τα σημάδια παρακμής της πόλης του και από την επιπολαιότητα των συμπολιτών του- μια φιγούρα που δίνει στον συγγραφέα την ευκαιρία ν΄ αναπτύξει μερικές πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις για τη φύση της κωμωδίας.