Στραβίνσκι: Ρώσος, Αμερικανός ή κοσμοπολίτης;

Για τη «ράτσα» και την εθνικότητα έχουν χυθεί ποτάμια αίμα από πολλούς λαούς. Για την- κάποτε αμφισβητούμενη- εθνικότητα των μεγάλων της καλλιτεχνικής δημιουργίας μπορεί να μη χύνεται αίμα, αλλά οι έριδες συνήθως είναι επικών διαστάσεων.

Ο Ιγκόρ Στραβίνσκι, ο συνθέτης της «Ιεροτελεστίας της Ανοιξης» και πρόσφατα «πρωταγωνιστής» της γαλλικής ταινίας «Κοκό και Ιγκόρ», για τη σχέση του με τη Σανέλ (Οντρέ Τοτού), ανήκει στην κατηγορία των δημιουργών που μπορούν να προκαλέσουν μνημειώδεις έριδες ως προς την «πραγματική» του εθνικότητα. Τι ήταν τελικά ένας συνθέτης που έζησε τα πρώτα 28 χρόνια της ζωής του στη Ρωσία, τα επόμενα 29 στην Ελβετία και τη Γαλλία και τα τελευταία 32 στις Ηνωμένες Πολιτείες; Ρώσος, Αμερικανός ή απλώς κοσμοπολίτης;

Η περίφημη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης, που άρχισε από την Πέμπτη συναυλιακό αφιέρωμα στον «Ρώσο Στραβίνσκι» (υπό την μπαγκέτα του διάσημου μαέστρου από την Οσετία, Βαλέρι Γκεργκίεβ), με έργα του που έχουν γραφτεί σε όλες τις χώρες που έζησε, δεν φαίνεται να έχει αμφιβολίες. Υπόσχεται μάλιστα ότι οι συναυλίες της αυτές «θα αποκαλύψουν πως, ακόμη και όταν έγινε ο διασημότερος συνθέτης του κόσμου- μεταναστεύοντας στο Παρίσι, το Χόλιγουντ και στο τέλος στο Upper Εast Side της Νέας Υόρκης- η καρδιά του δεν σταμάτησε να χτυπά στον ρυθμό του ρωσικού πάθους».

Δεν συμφωνούσαν όλη μ΄ αυτήν την άποψη όσο ζούσε ο συνθέτης. Και ο πιο μαχητικός αντίπαλός της ήταν ο ίδιος, αν και ποτέ δεν αρνήθηκε τη «ρωσικότητα» των πρώτων του έργων. Επίσης, τη φήμη του στα παρισινά του χρόνια την απέκτησε χάρη σε μουσικές μπαλέτου που έγραψε για τον φίλο του, ιμπρεσάριο των Βallets Russes, Σεργκέι Ντιαγκίλεβ. Εγραψε δε σημαντικά έργα του όπως «Το πουλί της φωτιάς», ο «Πέτρουσκα» και η «Ιεροτελεστία» για τα Βallets Russes (που ποτέ δεν έπαιξαν στη Ρωσία!) και για-κοσμοπολίτικη- κατανάλωση από ένα κοινό που θεωρούσε κάθε τι ρωσικό «σέξι και εξωτικό».

Οι Ρώσοι κριτικοί του 1910 επέχαιραν ότι η ρωσική μουσική δεν χρειαζόταν να ακούγεται… ρωσική για να της δίνουν σημασία. Ακόμη κι αν ο συνθέτης εισήγαγε μοτίβα παραδοσιακών ρωσικών τραγουδιών στα έργα του.

Στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην Ελβετία πλέον, η νοσταλγία του Στραβίνσκι για την γενέτειρά του εμφύσησε ένα είδος «μουσικού εθνικισμού», όπως το χαρακτήρισαν, στα έργα του: μελωδίες π.χ. από έναν ρωσικό γάμο στο μπαλέτο «Les Νoces». Αν και με την επανάσταση των μπολσεβίκων είχε ορκιστεί πως δεν θα ξαναεπιστρέψει στη Ρωσία. Αυτό, μαζί με την αποτυχία της «ρωσογενούς» του όπερας «Μαύρα», το 1922, τον έπεισαν ότι πρέπει να πάψει να πλασάρεται ως… Ρώσος, παρατηρεί ο Ρίτσαρντ Ταρούσκιν στην «Ιnternational Ηerald Τribune».

Δεν έβαλε ξανά ούτε ένα ρωσικό στοιχείο στη μουσική του και διακήρυξε εαυτόν ως συνθέτη της «καθαρής μουσικής» η οποία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις Ηνωμένες Πολιτείες πλέον έγινε πιο «καθαρή» και αβανγκάρντ- «αυτό το διεθνές γκρίζο πάνω στο γκρίζο», όπως το χαρακτήριζε ο συνθέτης Ολιβιέ Μεσιάν. Τότε αγκάλιασε τη σειριακή μουσική. Για να γίνει λιγότερο… Ρώσος από ποτέ.