Μια καινοτόμα αντίληψη για τη σύγχρονη ιστορία

Μια πολυποίκιλη και πολυσύνθετη πραγματικότητα αναδεικνύεται μέσα από τα διαφορετικά κεφάλαια της ιστορίας της περιόδου 1945-1952, απόρροια των όσων συμβαίνουν άλλα και των όσων έχουν προηγηθεί. Στην πραγματικότητα, οι τέσσερις τόμοι της δεκαετίας του 1940 αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο.

Στη συλλογιστική του Χατζηιωσήφ, ο εμφύλιος πόλεμος είναι απόρροια των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων που προηγήθηκαν, απόρροια της συγκεκριμένης ταξικής διάρθρωσης της ελληνικής κοινωνίας. Κομβικό ζήτημα αποτέλεσε η αδυναμία του ΚΚΕ να διατηρήσει πολιτικά το μέτωπο που είχε συγκροτηθεί στην κατοχή, λόγω της αδυναμίας εύρεσης αξιόπιστων συμμάχων και σε μεγάλο βαθμό των στρατηγικών κινήσεών του. Από την άλλη πλευρά υπήρχε ένας κατακερματισμένος αστικός πολιτικός κόσμος, ο οποίος για πρώτη φορά ένιωσε τόσο έντονα τον φόβο της απώλειας της εξουσίας. Η καταφυγή του στη στήριξη των δυνάμεων που είχαν βοηθήσει τον κατακτητή αποτέλεσε στρατηγική επιλογή για τη διατήρηση των κεκτημένων, παράλληλα όμως στη συνέχεια και ισχυρότατη τροχοπέδη σε κάθε απόπειρα συνδιαλλαγής με τους αντιπάλους. Στο νέο μεταπολεμικό μοίρασμα του κόσμου και στο πλαίσιο του ψυχροπολεμικού αντικομμουνισμού, η εξωτερική βοήθεια από τους δυτικούς συμμάχους συνδεόταν απαρέγκλιτα με τη συντριβή του κομμουνιστικού κινήματος. Στο πλαίσιο αυτό και ανάμεσα σε μια άνευ όρων συνθηκολόγηση και έναν εμφύλιο πόλεμο, το ΚΚΕ επέλεξε, όπως σημειώνει ο επιμελητής του τόμου, τον πόλεμο, καθώς «ακόμη και στην περίπτωση της ήττας εγγυόταν περισσότερο την επιβίωση του κόμματος, έστω και ως ενός συρρικνωμένου μηχανισμού, και της ηγεσίας του». Συγκριτική μελέτη
Πέρα από την έμφαση στην κοινωνική- ταξική διάσταση, κεντρικός άξονας που διατρέχει τη συλλογιστική της συγκρότησης των τόμων αποτελεί η συγκριτική μελέτη της ελληνικής εμπειρίας, η ένταξή της στο πλαίσιο της διεθνούς και ιδιαίτερα της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής ιστορίας. Το αποτέλεσμα είναι ορατό σε σημαντικό αριθμό κειμένων: η μετάθεση του κέντρου βάρους από την περίφημη ιδιαιτερότητα των ελληνικών προβλημάτων στην ιδιαιτερότητα των λύσεων που δόθηκαν ή επιχειρήθηκε να δοθούν σε αυτά.

Η αναγωγή στη διεθνή εμπειρία επιτρέπει να αναδειχθούν και με μεγαλύτερη ευκρίνεια τα ιδεολογικά ρεύματα της εποχής: ο κομμουνισμός, ο αντικομμουνισμός, η εθνικοφροσύνη μελετώνται στο πλαίσιο των ευρύτερων ιδεολογικών διεργασιών της περιόδου, στη μετάβαση από την ευφορία της αντιφασιστικής νίκης στον ψυχρό πόλεμο. Απέναντι σε μια λογική που αντιμετωπίζει τις ιδεολογίες ως προπέτασμα για την επίλυση προσωπικών λογαριασμών ή για την εξασφάλιση ενός καλύτερου μέλλοντος, η επισήμανση των μεγάλων θεωρητικών ρευμάτων που χώρισαν τον κόσμο και αποτέλεσαν επιλογές ζωής συνιστά μια πειστική αντίκρουση.