Νέα κατεύθυνση της ουτοπικής δυναμικής

Στον βαθμό, που η ουτοπία παραμένει έρμαιο της διαπλοκής θρησκείας και πολιτικής, στον βαθμό που θα εξακολουθήσει να επιδιώκει «ένα όνειρο ζωής δίχως συγκρούσεις» (σελ. 70), δεν θα πάψει να διαψεύδει τις προσδοκίες μας, γεννώντας συχνά καταστροφή και τρόμο. Ο Πρίμο Λέβι, που είχε ζήσει και τα δύο στο πετσί του, δεν είχε άδικο στο συμπέρασμά του: «Επειδή είναι δύσκολο να διακρίνουμε τους αληθινούς προφήτες από τους ψεύτικους, ας δυσπιστούμε απέναντι σε όλους. Είναι καλύτερα να απαρνηθούμε τις αλήθειες των προφητών, ακόμα και αν μας ενθουσιάζουν με την απλότητα και τη λάμψη τους…». Ο ίδιος ο Γκρέι μας καλεί «να εγκαταλείψουμε την αξίωση για αρμονία και να υποδεχθούμε την ποικιλομορφία της ανθρώπινης εμπειρίας» (σελ. 250). Βέβαια, το ζήτημα δεν είναι τόσο απλό. Η δεξίωση της ποικιλομορφίας, αλλά και της δυσαρμονίας, η εξοικείωση με την έλλειψη και τη ματαίωση, προϋποθέτουν μια ηθική άσκηση υποκειμενικού και κοινωνικού πένθους των φαντασιώσεων αρμονίας, πληρότητας και τελειότητας.

Χωρίς μια τέτοια διεργασία πένθους, οι βαμπιρικές μεταμορφώσεις της ουτοπίας θα συνεχιστούν. Τέλος, δεν θα πρέπει η επιθυμητή υπέρβαση αυτών των φαντασιώσεων να υπονομεύσει τη φαντασία μας και να κάμψει την επιθυμία διεκδίκησης ενός διαφορετικού μέλλοντος. Ωστόσο, αυτή η διεκδίκηση θα πρέπει είτε να αποκτήσει συνειδητά μετα-ουτοπικό προφίλ, είτε να τολμήσει τον ριζικό αναπροσανατολισμό της ουτοπικής δυναμικής σε μια αυτοκριτική, «εικονοκλαστική» κατεύθυνση, για να χρησιμοποιήσουμε τον σχετικό όρο του Ράσελ Τζάκομπι. Στην προσπάθεια αυτή είναι σίγουρο ότι θα βρει ερείσματα και σε θρησκευτικές παραδόσεις περισσότερο διαφοροποιημένες από τον μεσαιωνικό χιλιασμό.

Ο Γιάννης Σταυρακάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.