Η μεγάλη επίθεση της θρησκείας

ΝΟΘΟ ΤΕΚΝΟ ΤΗΣ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΙΣΤΗΣ, ΤΟ ΟΥΤΟΠΙΚΟ ΦΑΝΤΑΣΙΑΚΟ
ΠΑΓΙΔΕΥΣΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑΣ,
ΟΔΗΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΣΕ ΣΚΟΤΕΙΝΑ ΑΔΙΕΞΟΔΑ. ΠΑΡ΄ ΟΛΕΣ
ΤΙΣ ΣΥΝΕΧΕΙΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ ΤΟΥ, Ο ΟΥΤΟΠΙΣΜΟΣ ΔΙΕΡΧΕΤΑΙ
ΣΗΜΕΡΑ ΔΕΙΝΗ ΚΡΙΣΗ, ΣΥΝΑΝΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΝΕΜΕΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ
ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ
Το βιβλίο του Τζον Γκρέι, ομότιμου καθηγητή Ευρωπαϊκής Σκέψης του London School of Εconomics, αποτελεί ένα εκτενές δοκίμιο πάνω στους ισχυρότατους δεσμούς θρησκείας και πολιτικής. Εξιδανικεύοντας τις συνέπειες της εκκοσμίκευσης στην ευρωπαϊκή νεωτερικότητα, συνήθως απωθούμε τους δεσμούς αυτούς που παραμένουν καθοριστικοί ακόμα και στην εποχή μας. Σε τι ακριβώς συνίστανται; Αξονικός πυρήνας τους η πίστη σε έναν μύθο καθολικής και λυτρωτικής αναθεμελίωσης του κόσμου, μύθο θρησκευτικό, κατ΄ εξοχήν εσχατολογικό, ο οποίος δεν εξαφανίζεται με τον Διαφωτισμό, απλώς εκκοσμικεύεται και «μεταμφιέζεται». Ο Γκρέι νομιμοποιείται να ισχυριστεί ότι «η νεωτερική πολιτική είναι ένα κεφάλαιο στην ιστορία της θρησκείας», καθώς «οι μεγαλύτερες επαναστατικές εξεγέρσεις, που διαμόρφωσαν καθοριστικά την ιστορία των δύο τελευταίων αιώνων, ήταν επεισόδια στην ιστορία της πίστης» σε αυτόν τον μύθο (σελ. 13). Νεωτερικές πολιτικές θρησκείες, όπως ο ιακωβινισμός, ο ναζισμός και ο μπολσεβικισμός «αναπαρήγαγαν τις (μεσαιωνικές) χιλιαστικές πεποιθήσεις με τους όρους της επιστήμης» (σελ. 18). Παγιδεύτηκαν στην ιδέα ότι πολύ σύντομα, μέσα από μια αποκαλυπτική ριζική πράξη, κάθε σύγκρουση και δυσαρμονία που σημαδεύει τον κοινωνικό βίο θα εξαλειφθεί και στη θέση της θα πραγματωθεί το ουτοπικό «όνειρο της απόλυτης αρμονίας» (σελ. 29).

Μα, θα αντιτάξει κανείς, δεν είναι η επιστήμη και ο ορθολογισμός οι κομβικές ορίζουσες της νεωτερικότητας; Και όμως, δεν υπάρχει καμία αντίφαση εδώ: μήπως ο επιστημονικός λόγος δεν αποτελεί για πολλούς- κατά τρόπο πρόδηλα αντιεπιστημονικό- αντικείμενο τυφλής πίστης; Μήπως ο ορθός λόγος δεν έχει θεοποιηθεί και επενδυθεί με μια μαγική αίγλη που τον σύρει στο κατώφλι του ανορθολογισμού; Εξάλλου, οι δεσμοί θρησκείας και πολιτικής δεν είναι δεσμοί περιεχομένου, αλλά στάσης και προσανατολισμού. Έτσι, πολλά από τα επαναστατικά κινήματα της νεωτερικότητας υπήρξαν αντικληρικαλιστικά και αθεϊστικά, αλλά αυτό δεν εμπόδισε τους φορείς τους να δρουν ως ζηλωτές, ως φορείς μιας εκκοσμικευμένης εσχατολογικής πίστης, μιας πολιτικής θρησκείας.

Το διακειμενικό πλαίσιο της επιχειρηματολογίας του Γκρέι θα πρέπει να αναζητηθεί στην κοινωνικοεπιστημονική συζήτηση περί εκκοσμίκευσης, από τον Weber και τον Lowith μέχρι τον Βlumenberg και τον Νisbet, τον Κolakowski και τον Laclau. Στη συζήτηση αυτή τίθεται επί τάπητος το ερώτημα «Πόσο νεωτερική είναι τελικά η νεωτερικότητα;» και αναδεικνύεται η προνεωτερική καταγωγή της ιδέας της «προόδου», του «τέλους της Ιστορίας», της επαναστατικής/αποκαλυ- πτικής τομής στην οποία εναποτίθεται συχνά η επίσπευσή του κ.λπ. Πρόκειται για ένα πολύ παλιό σίριαλ, το οποίο δεν παύει να εμπλουτίζεται διαρκώς με νέα επεισόδια. Οι διάφορες εκφάνσεις του ουτοπισμού συγκαταλέγονται αναμφίβολα σε αυτά.

Το σχήμα
Το βασικό σχήμα του Γκρέι είναι συγχρόνως απλό και πειστικό. Αρχικά, η μονοθεϊστική θρησκεία, ιδίως ο χριστιανισμός, θέτει την εσχατολογία στο επίκεντρο του δυτικού πολιτισμού. Με την εμφάνιση των επαναστατικών χιλιαστικών κινημάτων του Μεσαίωνα, τούτη η επικέντρωση σημαδεύει το κατώφλι θρησκείας και πολιτικής. Καθώς, όμως, ο πνευματικός ορίζοντας του Διαφωτισμού προωθεί την εκκοσμίκευση της πολιτικής σφαίρας, η πολιτική ουτοπία αρχίζει να καταλαμβάνει τη δομική θέση της χριστιανικής εσχατολογίας προσφέροντας ένα νέο κέλυφος στην ανθρώπινη πίστη:«Ο ουτοπισμός άρχισε να αναπτύσσεται παράλληλα με την υποχώρηση της χριστιανικής πίστης. Εντούτοις η ουτοπική πίστη σε μια κατάσταση μελλοντικής αρμονίας συνιστά χριστιανική κληρονομιά» (σελ. 34). Ο Γκρέι μας προσφέρει μια λεπτομερή χαρτογράφηση των ποικίλων μορφών ουτοπισμού που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο αυτό, ξεκινώντας από τον σοβιετικό κομμουνισμό και τον ναζιστικό ολοκληρωτισμό, δύο διακριτές χιλιαστικές παρεκτροπές του διαφωτιστικού ορίζοντα (κεφ. 2). Ακολουθούν η κριτική ανάλυση της νεοφιλελεύθερης οικονομικής ουτοπίας, από τη Μάργκαρετ Θάτσερ στον Τόνι Μπλερ (κεφ. 3), και του ρόλου της αποκαλυπτικής σκέψης στον αμερικανικό νεο-συντηρητισμό και την εξωτερική πολιτική του (κεφ. 4 και 5). Στο τελευταίο επεισόδιο που αφηγείται ο Γκρέι, η σημερινή κρίση της πολιτικής ουτοπίας φαίνεται να οδηγεί σε μια παλινδρομική επιστροφή της θρησκείας.