Ο έρωτας στα χρόνια του παγετού

Oι λιγοστές μυθιστορηματικές αναφορές στη ζωή των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην Τασκένδη προέρχονται από συγγραφείς που ανήκουν στη γενιά της Αντίστασης και του Εμφυλίου κι έζησαν οι ίδιοι τις καταστάσεις που περιγράφουν. Αυτό καθορίζει σχεδόν αναπόφευκτα τη στάση τους. Είτε πρόκειται για τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό του… και το τρένο τραβούσε για τα ξεχερσώματα του Κώστα Μπόση (Κώστα Πουρναρά) είτε για τον (μονόπαντο) σκεπτικισμό του πασίγνωστου Η αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα της Άλκης Ζέη, η έμφαση δίνεται στην ιδεολογία και τα πρόσωπα κρίνονται με βάση τον βαθμό συμμόρφωσης ή απόκλισής τους από τις πολιτικές και ηθικές επιταγές της. Δύσκολα θα μπορούσε να είναι αλλιώς εκείνα τα χρόνια, σ΄ εκείνους τους ανθρώπους και σ΄ εκείνον τον τόπο εξορίας. Γι΄ αυτό και δύσκολα θα φανταζόμασταν έναν συγγραφέα που γεννήθηκε μετά τον Εμφύλιο (και πολύ μακριά από το Ουζμπεκιστάν) να βρίσκει σήμερα υλικό έμπνευσης σ΄ αυτό το, κλειστό επιπλέον, υποκεφάλαιο της νεότερης Ιστορίας μας. Το έκανε ωστόσο η Έλενα Χουζούρη και είμαστε περίεργοι να δούμε πώς χειρίστηκε ένα τόσο αναπάντεχο θέμα.

Κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματός της είναι ο γιατρός Στέργιος Χ., που μετά τον Γράμμο μεταφέρεται με χιλιάδες άλλους Έλληνες παρτιζάνους στην Κεντρική Ασία, στην πρωτεύουσα της χώρας με τις απέραντες βαμβακοφυτείες, που θα γίνει γι΄ αυτούς η δεύτερη πατρίδα, η «πατρίδα από βαμβάκι»- πιο απαλή, πιο στοργική από την πρώτη, την «πατρίδα από πέτρα». Πιστός τόσο στον όρκο του Ιπποκράτη όσο και στο Κόμμα, καλόγνωμος, χωρατατζής, ο Στέργιος Χ. κερδίζει την εκτίμηση της κοινότητας των προσφύγων. Ο γάμος του με τη Σταυρούλα, μια χωριατοπούλα την οποία είχαν βγάλει στο βουνό τα γυρίσματα της τύχης μάλλον παρά τα πολιτικά φρονήματά της, γίνεται χωρίς έρωτα από τη μεριά του, απλώς καθ΄ υπόδειξη του Κόμματος. Αυτό όμως δεν στενοχωρεί ιδιαίτερα τον γιατρό, που ζει μαζί της ομαλά και κάνουν δύο κόρες. Η αποσταλινοποίηση και τα «Ζαχαριαδικά» του Σεπτεμβρίου 1955 υποσκάπτουν την πίστη του στις κομματικές ηγεσίες, όχι όμως και στην ιδεολογία του. Περισσότερο (αλλά όχι ανεξάρτητα από αυτή την εσωτερική μεταβολή) θα τον επηρεάσει ο έρωτας με τη νεαρή, παντρεμένη με στέλεχος του σοβιετικού ΚΚ Ρωσίδα γιατρίνα Όλγα Κυριλένκο, η οποία προτιμά την ποίηση της Άννας Αχμάτοβα από τον κομμουνισμό. Η εκστατική σχέση τους θα διακοπεί όμως απότομα και άδοξα, έπειτα από κομματική παρέμβαση μεθοδευμένη, για ιδιοτελείς λόγους, από τον σύντροφο Κ., έναν τύπο πολύ παρόμοιο με το Ανθρωπάκι του Τσίρκα. Αυτό συμβαίνει το 1957. Δέκα χρόνια αργότερα, ο γιατρός και η οικογένειά του παίρνουν το τρένο από την Τασκένδη με προορισμό μια δεύτερη προσφυγιά, τη φορά αυτή στα Σκόπια. Από αυτό ακριβώς το χρονικό σημείο αρχίζει η αφήγηση της Χουζούρη, που με συνεχείς αναδρομές ανασυνθέτει την ιστορία του ήρωά της.

Ένας κόκκινος Δρ Ζιβάγκο; Υπάρχουν οπωσδήποτε αναλογίες με το μυθιστόρημα του Παστερνάκ και η ποίηση παίζει κι εδώ σημαντικό ρόλο, τόσο ως τέχνη όσο και ως συστατικό του αφηγηματικού ύφους (ας μη ξεχνάμε ότι η Χουζούρη ξεκίνησε και συνέχισε για δύο δεκαετίες ως ποιήτρια, προτού στραφεί στο μυθιστόρημα). Οι διαφορές είναι όμως πιο ουσιαστικές. Ενώ ο δρ Ζιβάγκο είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί, μάταια, να μείνει έξω από το ρεύμα της Ιστορίας, ο δρ Στέργιος Χ. βουτάει συνειδητά σ΄ αυτό, το αφήνει να τον παρασύρει, αλλά διαπιστώνει κάποια στιγμή ότι τα αισθήματά του τον ωθούν έξω από την κοίτη του. Αυτός ο αφοσιωμένος κομμουνιστής ερωτεύεται, βαθιά και με πάθος, κόντρα στην κομματική ηθική, κόντρα σ΄ έναν κομματικά επιβεβλημένο συμβατικό γάμο, κόντρα στην κομματική νουθεσία να μη τα φτιάχνουμε με Ρωσίδες, και δη παντρεμένες, κόντρα στην κομματική αρχή που λέει ότι δεν ερωτευόμαστε κάποιον με ύποπτο, αν όχι αντιδραστικό ιδεολογικό στίγμα! Βέβαια, ο γιατρός θα υποταχτεί γρήγορα στην εντολή του Κόμματος να διαλύσει τον παράνομο δεσμό του, πιθανώς αντιλαμβανόμενος ότι δεν έχει άλλη επιλογή στις συγκεκριμένες συνθήκες. Καταλαβαίνουμε όμως ότι ένα ανεπανόρθωτο ρήγμα έχει προκύψει στη συνείδησή του.

Η προοπτική του Πατρίδα από βαμβάκι είναι, επομένως, ριζικά διαφορετική από άλλων μυθιστορημάτων γύρω από εκείνη την περίοδο: το ανθρώπινο υποκείμενο αναγνωρίζει, μέσα από την εμπλοκή του στην Ιστορία και την πολιτική, ότι οι ψυχικές ανάγκες του μπορεί να μη συμβαδίζουν με την ιδεολογική στράτευσή του. Αυτό δεν αρκεί όμως για να γίνει ενδιαφέρον το μυθιστόρημα της Χουζούρη: ζούμε σε μια μεταϊδεολογική εποχή και τέτοιες διαπιστώσεις είναι λίγο πολύ κοινότοπες, όταν μάλιστα πρόκειται για εφαρμοσμένες ιδεολογίες που λίγοι νοσταλγούν σήμερα. Ό,τι δίνει πρωτοτυπία και φρεσκάδα σ΄ αυτό το βιβλίο είναι προπαντός η τεχνική της συγγραφέως.

Η Χουζούρη, αντί να υποδυθεί τον παντογνώστη αφηγητή ή την εσωτερική φωνή του ήρωά της, αναπαριστάνει την ιστορία του με βάση τις λακωνικές εγγραφές στο ημερολόγιό του, επιστολές (μερικές από αυτές ψεύτικες), διηγήσεις τρίτων, ειδήσεις εφημερίδων της εποχής, συμπληρώνει τα (σημαντικότατα) κενά αναπτύσσοντας δικές της υποθέσεις κι επιτρέπει, παρόλα αυτά, ασυνέχειες στην αφήγησή της. Τονίζει, δηλαδή, τον χαρακτήρα του μυθιστορήματός της ως κατασκευής, και μάλιστα αποσπασματικής, σαν να μας λέει ότι δεν μπορούμε σήμερα να προσεγγίσουμε αλλιώς μια ιστορία τόσο παλιά και οι μαρτυρίες όσων έζησαν στη δίνη εκείνων των γεγονότων είναι πολύ υποκειμενικές για να γίνουν δεκτές ανεπιφύλακτα.

Από την άλλη, η τακτική αυτή τής εξασφαλίζει μεγάλη ευελιξία, της δίνει τη δυνατότητα να παλινδρομεί ολοένα στον χρόνο και στον χώρο, ανάμεσα στο πριν και το μετά, ανάμεσα στην Τασκένδη και την Ελλάδα την ίδια χρονική στιγμή, να προαναγγέλλει αποκαλύψεις που θ΄ αργήσουν να έρθουν, να χρησιμοποιεί μια γλώσσα διάσπαρτη με τυποποιημένες εκφράσεις της εποχής, καθώς και με γνωστές φράσεις από ποιήματα ή μυθιστορήματα (αφήνοντας έτσι μια γεύση λεπτής ειρωνείας ή και αυτοδιακωμώδησης), να παρεμβάλλει στην αφήγηση θρύλους και παραμύθια της Κεντρικής Ασίας κ.λπ. Εστιάζει στις σκηνές με τη μέθοδο του κινηματογραφικού φακού στις παλιές ταινίες, όπου το πλάνο άνοιγε σιγά σιγά (αν και σε μια-δυο περιπτώσεις δεν αποφεύγει τις ανακολουθίες στη χρήση αυτής της σύμβασης), κι επίσης εφαρμόζει συχνά την τεχνική του κινηματογραφικού μοντάζ. Ας σημειώσουμε, τέλος, τον ρυθμό των προτάσεων, που ακολουθεί πετυχημένα τον ρυθμό των τροχών του τρένου (θυμίζουμε ότι η όλη ιστορία ξετυλίγεται σαν αναδρομή στον χρόνο κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου σιδηροδρομικού ταξιδιού).

Ο αναγνώστης, βέβαια, θα επισημάνει με απορία και πιθανώς με δυσαρέσκεια το μεγάλο κενό των δέκα χρόνων ανάμεσα στο 1957 και το 1967, όταν ο Στέργιος Χ. αφήνει την Τασκένδη για να εγκατασταθεί στα Σκόπια. Η αφήγηση δρασκελίζει αυτό το διάστημα χωρίς την παραμικρή αναφορά στο περιεχόμενό του, που κάθε άλλο παρά αδιάφορο πρέπει να ήταν για την εσωτερική εξέλιξη του ήρωα, και αφήνει έτσι την αίσθηση ενός λογαριασμού που έκλεισε (αν έκλεισε) χωρίς να μάθουμε πώς. Καθώς όμως η Χουζούρη φαίνεται πως αντλεί τις μυθιστορηματικές εμπνεύσεις της από βιώματα ή διηγήσεις του οικογενειακού της κύκλου, ίσως φυλάει το σχετικό υλικό για ένα καινούργιο μυθιστόρημα, που θα σχημάτιζε μια τριλογία με το Πατρίδα από βαμβάκι και το προ εξαετίας Σκοτεινός Βαρδάρης. Χωρίς πάντως αυτό να σημαίνει ότι η επιλογή της στο συγκεκριμένο βιβλίο είναι λογοτεχνικά ή ψυχολογικά δικαιολογημένη.