Φετίχ και ταμπού

Κάθε εποχή έχει τα τιμαλφή της. Κάθε εποχή επενδύει σε αξίες, δίνει προτεραιότητες και ως εκ τούτου μείζονα σημασία σε κάτι που το βαφτίζει σεβαστό, ιερό, αδιαπραγμάτευτο, προστατευόμενο
Κάθε εποχή, κάθε λαός, αλλά και ατομικά κάθε άνθρωπος έχει τα ταμπού και τα τοτέμ του, τα φετίχ του. Στις πρωτόγονες κοινωνίες ο μάγος της φυλής ή ο φύλαρχος, η παράδοση, αλλά και ένα γεγονός που συνάρπασε, απασχόλησε, ενόχλησε ή τρομοκράτησε την ομάδα επιλέγεται να εξαρθεί, να υψωθεί ως φυλακτό, ως αποτρόπαιο, ως απόλυτος εχθρός, ως απρόσιτη αξία, ακόμη ως θεός.

Δεν μπορούν ή επί ποινή θανάτου, συχνά, δεν επιτρέπεται να μιλούν γι΄ αυτό, δεν το αγγίζουν, είναι το απαγορευμένο ως απόλυτο κακό ή ως απόλυτο αγαθό.

Άλλοτε πάλι γίνεται αντικείμενο λατρείας, έχει ανάγκη προσευχής για να κινητοποιήσει τις θαυματουργές του ιδιότητες, δέχεται τάματα και άλλες προσφορές, τονίζονται σ΄ αυτό ύμνοι δοξαστικοί, το επικαλούνται με λιτανείες για την αποτροπή δεινών, ξηρασίας, σεισμών, πανδημιών κ.λπ. Πολλά τέτοια αντικείμενα, φυσικά ή τεχνητά, γεγονότα μνήμης, ακόμη και σημαίνουσες λέξεις λειτουργούν ως φυλαχτά, ξόρκια, παρακλητικά ερωτικών έλξεων, μεσάζοντες επικοινωνίας με νεκρούς ή για τη συντήρηση μνήμης κακών ή αγαθών προσώπων.

Είχα γράψει και άλλοτε πόσο με είχε εντυπωσιάσει μια περιγραφή ενός αδιανόητου για τον πολιτισμό μας ταμπού που παρατήρησε ο μέγας εθνολόγος Μαλινόφσκι. Σε μια φυλή της Αφρικής, αν θυμάμαι καλά, κάθε χρόνο ο μάγος σε μια ειδική κάθε φορά επέτειο, σε κατάσταση έκστασης και οίστρου, εκστόμιζε μια λέξη του κοινού καθημερινού λεξιλογίου. Αυτή η λέξη γινόταν ταμπού εσαεί, δεν μπορούσε πλέον κανείς να την προφέρει. Με τον καιρό αυτό το «έθιμο» είχε σωρεύσει δεκάδες κοινές απαγορευμένες λέξεις: πατέρας, μάνα, φωτιά, σώμα, δέντρο, ζώο κ.λπ. Κανένα πρόβλημα για τη φυλή. Συνέτασσαν καθημερινά επικοινωνιακά άνετα εκφράσεις του είδους: «Αυτό που απαγορεύτηκε πρόπερσι το νοσταλγώ» ή «αυτό που απαγορεύτηκε τη χρονιά της πλημμύρας είναι μισητό σαν αυτό που απαγορεύτηκε τη χρονιά του σεισμού»!!

Άλλαζαν σημαίνοντα και έσωζαν τα σημαινόμενα, άλλαζαν ήχο και κρατούσαν ακέραιο το νόημα. Μια «πρωτόγονη» αποθέωση της μεταφοράς, της μετωνυμίας πριν από τη γλωσσολογία και τις περισπούδαστες λογοτεχνικές θεωρίες και την ταλανίζουσα εμμονή για τη σχέση μορφής και περιεχομένου.

Αν μάκρυνα την εισαγωγή είναι για να ειδοποιήσω τον προσεχή θεατή του έργου «Το κολιέ της Ελένης» της Καρόλ Φρεσέτ, που παίζεται με επιτυχία στο «Τρένο στο Ρουφ» από την πάντα πρωτότυπη σε δραματολογικές ανακαλύψεις Τατιάνα Λύγαρη.

Η Καναδή συγγραφέας, που τίμησε με την παρουσία της μάλιστα την πρεμιέρα του έργου, έχει γράψει ένα αφοπλιστικά απλό δράμα κριτικής των ηθών, αλλά στο βάθος του ο καθένας ευαίσθητος άνθρωπος θα μπορούσε να διακρίνει μια καίρια και σχεδόν τραυματική ανάλυση των σύγχρονων ηθών, των νοοτροπιών και των τρεχουσών αξιών του πολιτισμού μας.

Το κυρίαρχο θεωρητικό ερώτημα απ΄ όπου ξεκινά για να καταλήξει η συγγραφέας είναι: Ποια είναι τα ταμπού και τα φετίχ του δυτικού πολιτισμού; Τι επενδύει σ΄ αυτά, γιατί επικαλείται τη δύναμή τους και πώς υφίσταται την απώλειά τους ή την προσβολή τους ή την απαξίωσή τους;

Η σύγχρονη επιστήμονας από τον «πεπολιτισμένο» κόσμο μετέχει σ΄ ένα επιστημονικό συνέδριο για το περιβάλλον σε μια από τις πολυτάραχες πολυεθνικές, πολυθρησκευτικές χώρες της Εγγύς Ανατολής, πιθανόν το Λίβανο. Στις τουριστικές της περιπλανήσεις στην πρωτεύουσα χάνει το κολιέ της, όχι ιδιαίτερα ακριβό, αλλά επενδυμένο με συναισθηματικές και άλλες συμβολικές σημάνσεις προσωπικής ιστορίας. Αγκιστρωμένη πάνω στη συναισθηματική του συμβολική, με όλες τις προκαταλήψεις του ατομικού μας βίου, παρ΄ όλη την ορθολογιστική επιστημονική της πανοπλία, με εμμονή, πανικό, βιώνοντας σωρευτικά την απώλεια και αναζητώντας το στα μέρη που επισκέφτηκε, συναντά τη ζωή, τις επενδύσεις, τα τραύματα και τα άλλα ταμπού και φετίχ του ντόπιου πολιτισμού. Δύο συστήματα αξιών, δύο τρόποι ζωής, δύο συναισθηματικά τοπία συγκρούονται, αλληλοπεριχωρούνται και οι αξίες του καταναλωτικού πολιτισμού της Δύσης γελοιοποιούνται. Οι επενδυμένες στα φτηνά φετίχ ιδέες ξεγυμνώνονται όταν αντιπαρατίθενται με τον φόνο, τη φτώχεια, την ανεργία, την πείνα. Όταν οι εκατέρωθεν προσδοκίες του βίου, οι επιθυμίες, οι ανάγκες συγκρίνονται κατ΄ αντιμολίαν, ο κόσμος μας δεν είναι απλώς αστείος, γελοίος, φτηνός, είναι αλαζονικά, επηρμένα υβριστικός, αλλά η Υβρις του δεν οδηγεί στην τραγωδία και ως εκ τούτου δεν υπάρχει ούτε μετάνοια ούτε κάθαρσις παθών. Είναι συνταρακτικά απλό, όπως όλα τα πυρηνικά συμπυκνωμένα νοήματα που περιέχουν μεγατόνους εκρηκτικής ύλης γεγονότα.

ΙΝFΟ

«Τo κολιέ της Ελένης», στο Τρένο στο Ρουφ (σιδηροδρομικός σταθμός Ρουφ, Κωνσταντινουπόλεως, μεταξύ Ιεράς Οδού και γέφυρας Χαμοστέρνας.
Τηλ. 210. 5298922)

Λιτές συναισθηματικές φορτίσεις

Η Τατιάνα Λύγαρη είχε στη διάθεσή της μιαν έξοχη μετάφραση της Μαρίας Ευσταθιάδη, είχε πάντα τη λιτή εικαστική παρέμβαση της Ντόρας Λελούδα, την περιεκτική κίνηση της Ζωής Χατζηαντωνίου, τους φωτισμούς του Βλασσόπουλου, το περιβάλλον με τα βίντεο της Μαριάννας Στραπατσάκη. Και είχε τη σκηνοθετική ευαισθησία που έπρεπε να εξαντληθεί σε μετρημένες, λιτές συναισθηματικές φορτίσεις για να αποφευχθεί πάση θυσία το μελό που καιροφυλακτεί. Και τα κατάφερε. Δίδαξε τον εαυτό της, σε μια από τις πληρέστερες και λιτότερες ερμηνείες της, και τους δύο ηθοποιούς που συμπλήρωναν τη διανομή σωστές δόσεις εντάσεων και προσεγγίσεων, καχυποψίας και έλξεως, δυσπιστίας και κατανόησης. Εκτός λοιπόν από την πράγματι συνταρακτική δική της μεταμόρφωση, ο Βαγγέλης Ρόκκος σχεδιάζει με τρόπο αποκαλυπτικό τους ρόλους που υποδύεται αναδεικνύοντας ένα σπάνιας ευαισθησίας ταλέντο με έξοχη εξωτερική και εσωτερική τεχνική.

Η Ανατολή Αθανασιάδου συνθέτει ένα μικρό πολύτιμο υποκριτικό διαμαντάκι πάνω στο μοτίβο του πένθους, της απώλειας, της πίστης και του κισμέτ.

ΥΓ: Ζητώ συγγνώμη από την κυρία Ουζουνίδου, επειδή στην προηγούμενη κριτική της χρέωσα ρόλο στον «Φορτουνάτο» που δεν έπαιξε. Κάποτε και η κριτική παθαίνει «σεντόνι».


Τα πάθη των άλλων

Η ηρωίδα της Φρεσέτ ταράζεται, διά του πάθους μαθαίνει με τη διαφορά πως η μάθησή της είναι τα πάθη των άλλων. Η Κάθαρσή της είναι φιλανθρωπική, συναισθηματική και ελεήμων. Φτάνει;

Είναι μια πρόκληση για σκέψη ώστε να ευοδωθεί το μήνυμαάτεγκτο ερώτημα του έργου: «Μπορούμε να ζούμε άλλο έτσι;».