Φαινόμενα

Γκελεροριάλιτι για αφελείς
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Πιο μαγικά μας φαίνονταν τα κόλπα των ταχυδακτυλουργών στο τσίρκο, όταν ήμασταν παιδιά, από τα γκελερικά σόου που προσπαθούν να πείσουν ότι ελέγχουν τη σκέψη απευθυνόμενα σε αφελείς
Λέμε πως στην εποχή μας έχουν σβήσει τα οράματα. Τα αφήσαμε στην άκρη. Μαζί με τους ωραίους μύθους της ανθρωπότητας και τους συμβολισμούς τους. Δεν συγκινεί ο Προμηθέας. Συγκινεί ο Σούπερμαν. Περάσαμε στα παραμύθια. Λατρεύουμε τη γλυκιά τους ύπνωση, τη φυγή. Ψυχαγωγικό είναι το διασκεδαστικό. Είναι τα κόλπα του Γιούρι Γκέλερ, για παράδειγμα. Μαγικά; Αληθινά; Πολύ απασχολεί το ζήτημα. Αυτή ακριβώς, ωστόσο, είναι η επιτυχία τους. Κατευθύνουν την κουβέντα – με το πρόσχημα της ψυχαγωγίαςπρος τα σίγουρα μονοπάτια της ελεγχόμενης αμφισβήτησης για την ανθυπολεπτομέρεια, για το απίθανο, για το κολπατζήδικο και όχι για το ουσιαστικό. Γι΄ αυτό και έγιναν ριάλιτι που προβάλλεται από πλείστες όσες τηλεοράσεις .

Ουδείς αρνείται τη διασκεδαστική πτυχή των μαγικών. Τα λατρεύουν τα πιτσιρίκια. Ιδίως τα αγοράκια, που θεωρούν ότι ακόμη και αν δεν έχουν σωματική ρώμη ή καλούς βαθμούς για να έχουν αναγνώριση και όλα τα κορίτσια δικά τους, μπορεί να έχουν μαγικές ικανότητες. Άλλωστε ο μύθος του Σούπερμαν ακριβώς αυτό φροντίζει να υπηρετήσει, με τον υπερήρωα να ζει μεταξύ των κοινών θνητών σαν ένας οποιοσδήποτε διοπτροφόρος, αδέξιος νεαρός, που όμως μεταμορφώνεται σε ανίκητο εκδικητή του κακού τον οποίο όλοι θαυμάζουν. Ακριβώς όπως τα σουπερμανικά κόλπα βοηθούν τον παιδικό ψυχισμό να αντέξει τον φοβιστικό κόσμο των ενηλίκων με τις υπερβολικές του απαιτήσεις από τις άγουρες δυνατότητές τους, έτσι έχει αναβιώσει- διόλου τυχαία- στην εποχή μας ένα «κίνημα» ψευδομεταφυσικών «λατρειών», που κινούνται μεταξύ απλής ψυχοεκτονωτικής διασκέδασης και ελέγχου της ανθρώπινης σκέψης και της προσωπικότητας, φτάνοντας μέχρι ακροτήτων. Σε κοινωνίες άγριου ανταγωνισμού μάλιστα, όπως είναι η αμερικανική, διάφορες τέτοιες τεχνικές διαφυγής του νου από την «πεζή πραγματικότητα» με δήθεν μαγικές συνταγές, φανταστικούς μύθους για μάγισσες, αγγέλους, ψυχές που κυκλοφορούν και βοηθούν τους αγαπημένους τους ή ζητούν εκδίκηση, έχουν αναχθεί σε κοσμοθεωρίες.

Υπερβολές; Απλή διασκέδαση είναι; Μα προφανώς. Αλλά για να διασκεδάσεις πρέπει να πιστέψεις. Σαν παιδί. Αλλιώς δεν έχει πλάκα.

Πρέπει να αναρωτηθείς αν τα κουταλοπίρουνα λειώνουν υπό το «μαγικό βλέμμα» τού εν λόγω ή μήπως κάνει κανένα κόλπο. Εξ ου και, άριστος επαγγελματίας της παρουσίασης, ο Χρήστος Φερεντίνος αποφεύγει να εμφανιστεί ανόητος υποστηρίζοντας ότι πιστεύει στις μαγικές δυνάμεις και απαντά διπλωματικά όταν τον ρωτούν («Πρωινή Μελέτη», Star) ότι ο ίδιος έχει αμφιβολίες ως άνθρωπος, αλλά εντυπωσιάζεται με αυτά που βλέπει.

Ουδείς αρνείται επίσης ότι ένα τηλεοπτικό σόου στις εντυπώσεις και μόνο βασίζεται. Από αυτό το σημείο μέχρι τη μαζική γκελερίτιδα που προωθείται σαν ψευδοφαινόμενο των ημερών, υπάρχει μια μεγάλη απόσταση όπου βρίσκονται η λογική και η επίγνωση του πόσο ρηχή και μηχανιστική είναι η πίστη στα μαγικά κόλπα. Τίποτε πάντως δεν αφήνεται στην τύχη. Το «πακέτο» της γκελεροδιασκέδασης είναι οργανωμένο άριστα, συμπεριλαμβάνοντας πίστη στα κόλπα και αμφισβήτησή τους μαζί. Πώς λέμε στη Γιουροβίζιον, «πακέτο» διασκέδασης είναι και οι καβγάδες και η κριτική της; Το ίδιο ακριβώς. Γι΄ αυτό, το ντοκιμαντέρ που συνοδεύει τον Γκέλερ στις τηλεοράσεις στις οποίες προβάλλεται το ριάλιτί του, συμπεριλαμβάνει και τις απόψεις εκείνων που τον αμφισβητούν. Το παιχνίδι της αμφιβολίας είναι που εμπλέκει τον θεατή περισσότερο και από το ίδιο το κόλπο. Ιδίως για τους αφελείς, αποτελεί την ιδανική μέθοδο φανατισμού.

Θα μπορούσε να είναι και βιντεογκέιμ, με μαγικά κόλπα και επιχειρήματα που θα τα απομυθοποιούν. Δεν είναι. Ο γκελερισμός έχει στόχους υψηλότερους. Πρόκειται για μία από τις μεθόδους ελέγχου της φαντασίας που, ακριβώς επειδή επιχειρεί να πείσει ότι πρόκειται για πραγματικότητα και όχι για τσαρλατανισμό, απευθύνεται στην κοινωνία σαν να πρόκειται για μάζα ανώριμων εφήβων. Βέβαια, ακριβώς έτσι χρειάζεται τους καταναλωτές η μεγάλη αγορά της κατανάλωσης.
Ψευδομεταφυσική αναζήτηση

Η καλλιέργεια της σύγχυσης, όμως, και η παραπλάνηση μέσω της διασκέδασης παραμένουν πολύτιμες μέθοδοι για τη μετατροπή των πολιτών σε αποχαυνωμένους θεατές, που προτιμούν τη νιρβάνα της ψευδομεταφυσικής αναζήτησης από την κοπιαστική διεκδίκηση ενός καλύτερου τρόπου ζωής, που σημαίνει αμφισβήτηση των πραγματικών εξουσιών και κατά συνέπεια ενεργητική σκέψη. Πολύ δύσκολα όλα αυτά και κυρίως επικίνδυνα. Καλύτερα να συζητάμε για το αν οι αγχόνες και τα μαχαίρια του γκελεροριάλιτι είναι ή όχι αληθινά.