Ο αγώνας για την επιβίωση του δένδρου της ζωής

ΤΑ 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΟΥ ΔΑΡΒΙΝΟΥ
ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΕΛΙΩΔΟΥΣ ΕΡΓΟΥ
ΤΟΥ ΛΑΜΑΡΚ «ΖΩΟΛΟΓΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ» ΓΙΟΡΤΑΖΟΝΤΑΙ ΦΕΤΟΣ. ΕΠΙΣΗΣ ΤΑ 150 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΦΗΜΟΥ «Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ». ΣΕ ΕΝΑ ΜΝΗΜΕΙΩΔΕΣ ΕΡΓΟ ΑΝΑΦΟΡΑΣ, Ο ΓΕΝΕΤΙΣΤΗΣ- ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΣ ΚΩΣΤΑΣ ΚΡΙΜΠΑΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΕΙ ΤΙΣ ΣΥΝΑΡΠΑΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΜΑΧΕΣ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕ Η ΑΛΛΑΓΗ ΚΟΣΜΟΕΙΔΩΛΟΥ.
Σ τις 27 Δεκεμβρίου 1831, ο 22χρονος Κάρολος Δαρβίνος επιβιβάζεται στο Πλοίο της Αυτού Μεγαλειότητος «Βeagle», εντεταλμένο για μια επιστημονική αποστολή εξερεύνησης των ακτών της Νότιας Αμερικής. Γόνος αστικής οικογένειας, έχει ήδη σπουδάσει Ιατρική στο Εδιμβούργο, όπου γίνεται οπαδός του πατέρα της σύγχρονης ιδέας της εξέλιξης Ζαν Λαμάρκ, που με το έργο του Ρhilosophie Ζoologique (1809) εισήγαγε δύο καινοτομίες: α) Μετέτρεψε την παλαιά, αριστοτελικής εμπνεύσεως ιδέα της Κλίμακας των Ειδών – μιας ιεραρχικά δομημένης σειράς που οδεύει από τα «ατελέστερα» στα «τελειότερα» είδη- σε γενεαλογική. Εισάγει δηλαδή την έννοια της κλίμακας, με κάθε σκαλί να καταλαμβάνεται από είδη προερχόμενα από το αμέσως προηγούμενο και προοριζόμενα για το αμέσως επόμενο. β) Εισήγαγε την ιδέα της κληρονομικότητας των επίκτητων χαρακτηριστικών, όπου ισχυρίζεται ότι τα είδη προσαρμόζονται στις συνθήκες του περιβάλλοντος, και επιτρέπει παρεκκλίσεις από την κλιμακωτή πορεία της εξέλιξης- ιδέα που αποτέλεσε αντικείμενο ισχυρών πολεμικών στη συνέχεια.

Ο Δαρβίνος σπουδάζει Θεολογία στο Κέμπριτζ, όπου συνδέεται με διάσημους βοτανολόγους και γεωλόγους, ενώ εντρυφεί στο πολυσχιδές έργο του φυσιοδίφη και γεωγράφου Αλεξάνδρου φον Χούμπολντ.

Απορρίπτοντας το ιερατικό σχήμα θα βρεθεί στο «Μπιγκλ», σε ένα ταξίδι που θα διαρκέσει πέντε ολόκληρα χρόνια και θα τον οδηγήσει στη Βραζιλία, τη Γη του Πυρός, τις ακτές της Χιλής και του Περού, τα Νησιά Γκαλαπάγκος (όπου θα δομήσει και τις εν σπέρματι ιδέες του για την εξελικτική θεωρία), την Ωκεανία, το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, πίσω στη Νότια Αμερική και εντέλει στην Αγγλία στις 2 Οκτωβρίου 1836.

Εξέλιξη
Αυτά τα πέντε χρόνια, ο Δαρβίνος έχει άφθονο χρόνο για διάβασμα και γράψιμο (βλ. το έξοχο Ταξιδεύοντας με το Μπιγκλ, ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ, 1998). Τομή στη σκέψη του αποτελεί το περίφημο βιβλίο του γεωλόγου Chαrles Lyell, όπου καταδεικνύεται ότι οι αλλαγές στη φύση είναι βαθμιαίες, εξαιρετικά αργές και χωρίς τελεολογική πρόοδο. Οι ιδέες αυτές, μαζί με τις συστηματικές στρωματογραφικές παρατηρήσεις του (αργότερα θα εκδώσει ένα έργο για τη γεωλογία της Νότιας Αμερικής) τον απομακρύνουν οριστικά από τον γερμανικό ιδεαλισμό και τη φυσική θεολογία: ο κόσμος δεν είναι ένα ρολόι που κατασκεύασε ο δημιουργός. Παρά την πολυπλοκότητα και την τελειότητα των όντων που παρατηρούμε γύρω μας, παρά τις μορφικές και λειτουργικές προσαρμογές των οργάνων, δεν υφίσταται Υπέρτατος Νους, παρά μόνο εξέλιξη.

Στη θεωρία του θα συμβάλουν οι μελέτες του για τη γέννηση των κοραλλιογενών υφάλων, όπως και εκείνες για τη σταθερότητα και εξέλιξη μεμονωμένων ειδών σπίνων, χελωνών και αρμαδίλλος στα Νησιά Γκαλαπάγκος και στις ακτές του Περού. Αρχίζει έτσι σταδιακά να κατανοεί τις μορφές γεωγραφικής εξάπλωσης των ειδών και συλλαμβάνει την ιδέα του ανταγωνισμού ως παράγοντος οικολογικής (όπως θα την ονόμαζε αργότερα ο Ερνστ Χέκελ) ισορροπίας. Βεβαίως, δεν επρόκειτο πλέον για έναν αιματηρό ανταγωνισμό- όπως στην «απεχθή» Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου- αλλά για οροθέτηση ζωνών επιρροής, τροφικό ανταγωνισμό, αγώνα για την επιβίωση του ατόμου και της φυλής- ένα φυσικό πεδίο που ελάχιστα προσομοιάζει προς τον χριστιανικό Παράδεισο. Σιγά σιγά, θα ωρίμαζε η ιδέα ότι τα είδη μεταβάλλονται, προερχόμενα από άλλα είδη μέσω μακράς εξελικτικής διαδικασίας.

Φυσική επιλογή
Ποιος ήταν ωστόσο ο μηχανισμός που καθοδηγούσε τις εξελικτικές αλλαγές; Καθώς βρισκόμαστε στην εποχή της βιομηχανικής επανάστασης, καθώς η αστική τάξη θριαμβεύει και ο μαρξισμός διαδίδεται σε ευρέα στρώματα του πληθυσμού, ο μηχανισμός της φυσικής επιλογής αρχίζει να προβάλλει ως ερμηνευτικό εργαλείο. Ο Δαρβίνος είχε μελετήσει τον Άνταμ Σμιθ, κυρίως όμως τον επηρέασε ο Τόμας Μάλθους.

Ο Κριμπάς επισημαίνει ότι, όπως το laissez-faire και η ελεύθερη αγορά καταλήγουν σε μια ιδεατή ισορροπία στα μάτια των οικονομολόγων της εποχής, έτσι και η φυσική επιλογή οδηγεί σε προσαρμογές των ειδών. Η θεωρία του Μάλθους ότι η αύξηση της γεωργικής παραγωγής είναι γραμμική ενώ η πληθυσμιακή αύξηση εκθετική και επομένως ότι οδηγούμαστε νομοτελειακά σε λιμό, θα επηρέαζε βαθιά τον Δαρβίνο. Το ίδιο δεν όφειλε να ισχύει για τα φυτά και τα ζώα; Οι θάνατοι στη φύση δεν έμοιαζαν πια τυχαίοι αλλά επιλεκτικοί. Επιβίωναν τα άτομα και τα είδη που εμφάνιζαν τις κατάλληλες προσαρμογές ή, αλλιώς, τα ισχυρότερα.

Ο Κριμπάς θα επιλέξει τον όρο fitness (αρμοστικότητα) προκειμένου να αποδώσει με σύγχρονους όρους την «επιβίωση του ισχυροτέρου».

Ενισχυτικές για τις απόψεις του Δαρβίνου θα αποδεικνύονταν οι τεχνικές επιλογής ποικιλιών στη γεωργία και την κτηνοτροφία, δηλαδή η διατήρηση και αναπαραγωγή ατόμων που διαθέτουν χαρακτηριστικά προσαρμοσμένα στο περιβάλλον και τις παραγωγικές απαιτήσεις ώστε αυτά να κληροδοτηθούν στις επόμενες γενιές (γενετική βελτίωση). Σημαντικό ρόλο στην επιβολή της ιδέας της φυσικής επιλογής θα παίξουν οι έννοιες «ποικιλομορφία» και «ετερογένεια» των πληθυσμών που θα διαλευκανθούν πλήρως μέσω των μελετών του Μέντελ για την κληρονομικότητα, έως και τις μέρες μας με την αποκωδικοποίηση του DΝΑ. Όπως και να έχει, με τη δημοσίευση το 1859 του περίφημου έργου του Η Καταγωγή των Ειδών, ολοκληρώνεται μια εποχή και ανοίγει μια άλλη. [Η πρώτη εμφάνιση του έργου στα ελληνικά έγινε από τις Εκδ. ΦΕΞΗ το 1915 σε μετάφραση Νίκου Καζαντζάκη (!) και η πλέον πρόσφατη το 2002 από το Πανεπιστήμιο Πατρών με πρόλογο του Σταμάτη Αλαχιώτη].

Κληρονομική ουσία
Υπήρξαν και άλλα σημαντικά στοιχεία στη θεωρία του Δαρβίνου. Μια από τις χαρακτηριστικότερες ιδέες του ήταν ότι στην εξέλιξη δεν υπάρχει πρόοδος- ισχυρό χτύπημα στη σχετική ιδεολογία που όμως δεν βρήκε εγκαίρως έδαφος στην κοινωνία. Η εξελικτική πορεία προσομοιάζει μάλλον με μια διαρκή διακλάδωση (το περίφημο δένδρο της ζωής) σε μια scala naturae που καταδεικνύει μετάβαση από τα απλούστερα στα πολυπλοκότερα είδη. Η δράση της φυσικής επιλογής δεν έχει ενιαία κατεύθυνση. Δεν υπάρχει τελικός στόχος ή προορισμός. Στην πορεία αυτή οι αποκλίσεις (οι ποικιλίες) είναι είδη εν τη γενέσει. Η κληρονομική ουσία αναμειγνύεται και συμπεριφέρεται ως υγρό υποκείμενο στους νόμους της ανάμειξης ενώ το περιβάλλον αποτυπώνει προσαρμοστικές μεταβολές στο κληρονομικό υλικό, άποψη που απορρίφθηκε αργότερα πλήρως στη νεοδαρβινική σύνθεση. Σε κάθε περίπτωση, ο Δαρβίνος προήγαγε μέχρις εσχάτων την άποψη ότι η φυσική επιλογή είναι επαρκής για να δικαιολογηθεί ακόμη και η σταδιακή δημιουργία υπερπολύπλοκων οργάνων- όπως π.χ. το μάτι-, άποψη που σήμερα γνωρίζουμε πως είναι σωστή, αν και ιστορικές συγκυρίες και περιορισμοί επηρεάζουν την εξελικτική διαδικασία. Έτσι όμως άνοιγε και ο δρόμος για την τοποθέτηση του ανθρώπου στο δένδρο της ζωής.