«Στη φυλακή βρήκα την ελευθερία»

ΣΑΓΚΑΗ, ΚΕΜΠΡΙΤΖ, ΚΑΝΑΔΑΣ, ΣΕΠΕΡΤΟΝ. ΙΑΠΩΝΙΚΑ
ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑ, ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ,
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΙΛΟΤΟΥ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΤΙΚΩΝ,
ΑΝΑΤΡΟΦΗ ΠΑΙΔΙΩΝ. ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ
ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ. ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΑ
ΚΟΜΙΚΣ, ΦΡΟΫΝΤ, ΣΟΥΡΕΑΛΙΣΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ,
ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΑΥΤΗΝ
ΤΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ Ο ΠΛΕΟΝ
ΠΡΟΦΗΤΙΚΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΤΟΥ ΚΑΙΡΟΥ ΜΑΣ: Ο
ΤΖΕΪ. ΤΖΙ. ΜΠΑΛΑΡΝΤ. ΤΟ ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ ΤΟΥ, Η
ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ, ΕΙΝΑΙ ΕΞΙΣΟΥ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΗ
ΜΕ ΤΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΤΟΥ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ
«Tο στρατόπεδο του Λονγκ Χουά ίσως υπήρξε ένα είδος φυλακής. Αλλά ήταν μια φυλακή όπου βρήκα την ελευθερία». Σαγκάη 1943. Τα ιαπωνικά στρατεύματα κατοχής εισβάλλουν ξανά στη διεθνή ζώνη αυτής της κινεζικής μητρόπολης που υπήρξε η πλέον ευρωπαϊκή και αμαρτωλή της Ανατολής, και οδηγούν σε ένα στρατόπεδο εγκλεισμού τούς τελευταίους Άγγλους και Αμερικανούς αμάχους. Από το μαγικό του παλάτι, ένα αγόρι 13 χρονών, γιος Άγγλου διευθυντή μονάδας υφαντουργίας, προσγειώνεται με την οικογένειά του σε ένα συγκρότημα ερειπωμένων κτιρίων με 2.000 κρατουμένους- τραπεζίτες, αρχιτέκτονες, γιατρούς, δασκάλους, τυχοδιώκτες κ.ο.κ.και 300 παιδιά. Όμως ενώ οι περισσότεροι υποφέρουν από τις στερήσεις, την ελονοσία, την ασιτία, το κρύο, την απομόνωση και την αβεβαιότητα για το μέλλον τους, εκείνο προσαρμόζεται. Διαισθάνεται ότι το βρετανικό γόητρο καταποντίζεται, ότι φθάνει στο τέλος της η ισχύς των Δυτικών στην Άπω Ανατολή. Και απολαμβάνει το «πανεπιστήμιο της ζωής» πιάνοντας φιλίες με κάθε καρυδιάς καρύδι, ακόμα και με τους Γιαπωνέζους φρουρούς του.

Είναι συναρπαστικές στην αυτοβιογραφία τού Μπάλαρντ οι (πολλές) σελίδες που αναφέρονται σ΄ αυτά τα δυόμισι χρόνια της εφηβείας του, από το 1943 ώς το φθινόπωρο του 1945 μετά τη Χιροσίμα. Διότι αποκρυπτογραφούν τη ματιά του στα πράγματα, και πίσω από τα πράγματα: στην ανθρώπινη ψυχολογία. Μια ματιά που έγινε το κλειδί της συγγραφικής του ιδιαιτερότητας και επιτυχίας.

Υπόγεια σχέση
Ο Τζέιμς Γκρέιαμ Μπάλαρντ το λέει ρητά: μεταχειρίστηκε την πραγματικότητα «σαν μια παράξενη μυθοπλασία» από την οποία θέλησε ως συγγραφέας «να αποσπάσω την αλήθεια». Κι αφοσιώθηκε στην πρόβλεψη, «κι όσο ήταν δυνατόν στην πρόκληση», αλλαγών- κάτι που κατάφερε με τα βιβλία του τόσο καλά ώστε να του απονεμηθεί ο τίτλος του «Τειρεσία των βρετανικών γραμμάτων». Όμως εδώ μιλάει ελάχιστα για τα ίδια τα βιβλία του (κυρίως για την Πλημμύρα, την Έκθεση ωμοτήτων, το Crash, την Αυτοκρατορία του ήλιου, την Καλοσύνη των γυναικών ) και πολύ περισσότερο για τις συνθήκες και τις εμπειρίες που τροφοδότησαν και κατηύθυναν τον μηχανισμό της φαντασίας του. Συνθήκες και εμπειρίες που τις συσχετίζει πάντα με τα συμφραζόμενα της εκάστοτε εποχής και τη νοοτροπία της.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι διεισδυτικές σελίδες του για την προπολεμική Σαγκάη όπου τα πάρτι, λέει, συνυπήρχαν με τη χολέρα και τους εμφυλίους, όπου η βία ήταν διάχυτη και όπου «όλα ήταν πιθανά, όλα μπορούσαν να αγοραστούν και να πουληθούν», αλλά η ευμάρεια που είχαν φέρει οι Ευρωπαίοι επιχειρηματίες «δεν μπορούσε να θρέψει τα εκατομμύρια των εξαθλιωμένων Κινέζων». Εκεί, γράφει, «το φανταστικό υπήρχε παντού γύρω μου, κι εγώ προσπαθούσα να βρω το πραγματικό». Έτσι έκανε και με τα μυθιστορήματά του. Μια ανάλογη άλλωστε διαδικασία περιγράφει όταν ζωντανεύει στην αυτοβιογραφία του τις δεκαετίες ΄60 και ΄70, όπου συνυπήρχαν «ποπ μουσική και διαστημική εποχή, Βιετνάμ και ναρκωτικά, μόδα και καταναλωτισμός». Ο ίδιος δεν βυθίστηκε στην ψυχεδέλεια, και παρέμεινε ο τύπος του (άφθονου) ουίσκι με σόδα, αλλά συνέλαβε και αποτύπωσε την υπερβολή εκείνων των χρόνων, όταν «από τα πάντα εξατμιζόταν το αίσθημα και η συμπόνια».

Αυτή η υπόγεια σχέση της ζωής (του) με την τέχνη (του) αναδύεται και μέσα από την περιγραφή των δύο χρόνων που πέρασε στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, μαθαίνοντας ανατομία, φυσιολογία, παθολογία προκειμένου να καταλήξει ψυχίατρος – κάτι που εγκατέλειψε. Οι σελίδες όπου περιγράφει τις σκέψεις του, όταν ετοιμαζόταν να τεμαχίσει το γυμνό σώμα μιας ηλικιωμένης γιατρίνας, διαβάζονται απνευστί.

«Με πολλούς τρόπους», ομολογεί εν τέλει, «ολόκληρο το λογοτεχνικό μου έργο αποτελεί την ανατομία μιας βαθιάς παθολογίας, της οποίας υπήρξα μάρτυρας στη Σαγκάη και αργότερα στον μεταπολεμικό κόσμο, από την απειλή ενός πυρηνικού πολέμου έως τη δολοφονία του Κέννεντυ, από τον θάνατο της γυναίκας μου ώς τη βία που στήριζε εκ των ένδον την κουλτούρα της ψυχαγωγίας των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα».