Άλλο ψάχνω κι άλλο βρίσκω

Είναι να γελάει κανείς με τα καμώματα μερίδας της διανοούμενης κοινωνίας μας
Εντοπίζω προς το παρόν τη σύγχυση και τις αντιφάσεις της στο μεγάλο πρόβλημα της ερμηνείας στη σύγχρονη σκηνή του αρχαίου ελληνικού δράματος. Για χρόνια οι πρώτοι μεγάλοι πρωτοπόροι αυτής της εποποιίας κατηγορήθηκαν διότι μετέφεραν στην Ελλάδα τις απόψεις, τις φόρμες αλλά και την αισθητική θεωρία ξένων μεγάλων σκηνοθετών. Κατηγόρησαν τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο για νατουραλισμό και επιρροές από τον Αντουάν. Κατηγόρησαν τον Φώτο Πολίτη και τον Δημήτρη Ροντήρη ως εκπροσώπους στην Ελλάδα του Ράινχαρτ. Τον Κουν για στανισλαφσκισμό και για αμερικανικό ρεαλισμό του Άκτορς Στούντιο.

Και όμως, μόλις κάποιοι άλλοι νεώτεροι τόλμησαν να ερευνήσουν τις φόρμες της ελληνικής παραδοσιακής τέχνης, του χορού, των δημοτικών τραγουδιών και της εικαστικής λαϊκής περιπέτειας, οι ίδιοι κριτές και κήνσορες τους κατηγορούσαν για συντηρητισμό, εθνοκεντρισμό, ως ελληναράδες και παρωχημένους. Αλλά όταν ξένοι σκηνοθέτες έβρισκαν ερμηνευτικά κλειδιά στη δική τους θεατρική και γενικά πολιτιστική παράδοση, εκστασιάζονταν. Όταν ο Ευαγγελάτος ανέβασε «Λυσιστράτη» με άνδρες ηθοποιούς και παραπέμποντας στον κώδικα του ελληνικού μπουλουκιού, μίλησαν για φτηνό λαϊκισμό. Όταν ο Πίτερ Χολ ανέβασε στην Επίδαυρο «Λυσιστράτη» με τον κώδικα του αγγλικού μιούζικαλ, έσπασαν τα χεράκια τους ως μαϊμουδίτσες. Όταν ο Νιναγκάουα με τον Χίρα ανέβασαν στο Ηρώδειο «Μήδεια» με τον παραδοσιακό κώδικα του Θεάτρου Νο, έπαθαν ντελίριο. Όταν όμως ο Τσιάνος αρχίζοντας με την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη έκανε το ίδιο αναζητώντας ταυτότητα ερμηνευτική, ειρωνεύτηκαν τις «ρίζες», μίλησαν για «γραφικότητες» κ.τ.λ.

Είναι προς τιμήν του Κώστα Τσιάνου που επιμένει και επανέρχεται στην έρευνά του. Με την άποψη της «Ηλέκτρας» είχε ανεβάσει «Ιφιγένεια εν Ταύροις» και «Χοηφόρες» σκοντάφτοντας στη συνέχεια σε ορισμένα μοιραία αδιέξοδα. Ιδιαίτερα στην αναζητούμενη πάντα λύση των αινιγμάτων του Χορού. Το ερμηνευτικό δίκιο είναι με το μέρος του. Ο Χορός είναι ορχούμενος και άδων. Τελεία και παύλα. Οι διάφορες λύσεις που κατά καιρούς προτάθηκαν, πάσες εξ Εσπερίας ήταν είτε εξατομικευμένα μέλη με κορυφαίους τέταρτους ή πέμπτους υποκριτές είτε σχηματοποιημένη ομάδα με ρυθμικές κινήσεις και ρυθμική συνεκφώνηση των λυρικών μερών. Αφήνω τους πολλούς μαϊμουδίζοντες την αμήχανη Δύση που εξαφάνιζαν τον Χορό, τον υποβάθμιζαν, τον μπρέχτιζαν ή τον γελοιοποιούσαν. (Θυμάστε τον Χορό από Ουτσεκάδες του Κοσόβου στους «Επτά επί Θήβας» ή τις ομπρελίτσες των κυριούληδων με τις γοβίτσες στον Χορό της «Ηλέκτρας» του Στούρουα;)

Αυτός ο λαός, εδώ σε αυτά τα χώματα που δεν τα τρώει κακιά σκουριά, δεν ντρεπόταν να πενθήσει, να θρηνήσει, να νανουρίσει τα παιδιά του και να τα σπάει στα βαφτίσια και στους γάμους τους. Από το κείμενο της Ιλιάδας έως τον «Νεκρόδειπνο» του Τάκη Σινόπουλου, η ποίησή μας θρήνησε και τον Άδωνιν και τον Χριστό και τον απεργό εργάτη της Θεσσαλονίκης και το Γελαστό Παιδί και πρόσφατα τον άτυχο Αλέξη. Ο ποιητικός Κάτω Κόσμος των δημοτικών τραγουδιών είναι ο ίδιος και απαράλλαχτα αραχνιασμένος με τον κόσμο του λάμδα της «Οδύσσειας». Έχετε επισκεφθεί (πώς όχι;) νεκροταφεία στο άστυ και στα χωριά τα Ψυχοσάββατα. Εκεί να δείτε χοηφόρες.

Όταν ο Τσιάνος αυτές τις τελετές, αυτά τα μυστικά και μύχια που έγιναν ανθεκτικές φόρμες με την επανάληψη και τις συνεχείς αφαιρέσεις ώστε να μείνει το μεδούλι, δανείζεται για να προσεγγίσει το πρώτο μέρος των «Χοηφόρων», στήνεται στον τοίχο ως ελληνοκεντρικός, γραφικός και παρωχημένος. Αναμενόμενη αντιμετώπιση, όταν σήμερα διαβάζει κανείς κατά κόρον στα νεκρόσημα πως «η οικογένεια δεν θα δεχτεί συλλυπητήριες επισκέψεις». Πιθανόν διότι προέχουν οι επισκέψεις της οικογένειας στον ψυχαναλυτή. Άλλοτε την ομαδική ανάλυση την έκανε η κοινότητα, οι συγγενείς, οι φίλοι και οι λυτρωτικές αφηγήσεις για τον νεκρό. Δηλαδή ο Χορός των περιλειπόμενων.

Μόνο αν λειτουργήσει το πρώτο, ο νεκρόδειπνος, η παρηγοριά, η μακαριά και το μοιρολόι των ορφανεμένων παιδιών του δολοφονημένου πατέρα, μπορεί η ποίηση να πείσει το κοινό για το δίκιο αλλά και την απελπισία της μητροκτονίας που ακολουθεί. Ο Ορέστης διανύει την κλίμακα θρήνος- υπόσχεση- μητροκτονία- τρέλα- ενοχή μέσα σε εξακόσιους στίχους. Και η Κλυταιμνήστρα από την υπερφίαλη βασίλισσα στην εκλιπαρούσα με τον μαστό γυμνό μητέρα σε τετρακόσιους στίχους.

Αυτή η πύκνωση με έναν μόνο τρόπο μπορεί να αντιμετωπιστεί στη σκηνική πράξη. Με ανάλογες πυκνές, στέρεες και δοκιμασμένες φόρμες και αυτές είναι οι λαϊκές.


Οι ρυθμοί των θρήνων

Ο Τσιάνος επανήλθε στις «Χοηφόρες» με νέο μουσικό συνεργάτη. Και ήταν ευτυχής η συγκυρία, αφού ο Διονύσης Τσακνής γεμάτος με ακούσματα της γενέθλιας γης του, χωρίς συμπλέγματα καταβυθίστηκε στους ρυθμούς των θρήνων και στα δοξαστικά των επινικίων και έγραψε μια μουσική πάνω στα πατήματα του Χορού που ο Τσιάνος με την πολύχρονη γνώση του των παραδοσιακών χορών ήρθε και τον συνάντησε. Ο γάμος όμως αυτός χρειαζόταν, εκτός από τον δημοτικό δεκαπεντασύλλαβο, τους ρυθμούς και τις μελωδίες της βαθιάς παράδοσης και τα σχήματα των κινήσεων που απηχούσαν Καππαδοκία, χρειαζόταν και την Όψιν. Και την προσέφερε η Ιωάννα Παπαντωνίου με τα μνημειώδη κοστούμια της. Τι δεν θα έδινα να εκθέσουμε από το Θεατρικό Μουσείο στην Επίδαυρο το κοστούμι της Κλυταιμνήστρας μαζί με τα κοστούμια της γιαπωνέζικης και της κινέζικης Μήδειας, για να αντιληφθούν οι μίζεροι πως οι εικαστικοί του θεάτρου χρησιμοποιούν την παράδοση όπως ο Σκαλκώτας, ο Σμέτανα, ο Μουσόργκσκι, ο Ρότα, ο Καντσέλι την παραδοσιακή μουσική του τόπου τους.
Μια λύση του αινίγματος

Ο Τσιάνος με την ειδική για την παράσταση μετάφραση και τη σκηνοθεσία και τη χορογραφία του καταθέτει μια ολοκληρωμένη άποψη, με εσωτερική λογική, με ισορροπία λυρικού, επικού και δραματικού στοιχείου και αλληλοπεριχώρηση των πραγμάτων της συστάσεως.

Ο Χορός των «Χοηφόρων», μια σαφής και καθαρή λύση (μία λύση) του προβλήματος.

Η Κονιόρδου, ο Ψαρράς, η Ουζουνίδου υιοθέτησαν και υπηρέτησαν με ευλάβεια την άποψη, μακριά από ψυχολογισμούς και υποκριτικές ακροβασίες τεχνικής και εντυπωσιασμού. Ο Θ. Χαλκιάς και ο Γ. Στάμος δεν θόλωσαν τον πίνακα.

Ακόμη και εκείνος που πιθανόν θα έχει αντιρρήσεις και για την άποψη ή επιμέρους στοιχεία, μόνο ένα δεν μπορεί να αρνηθεί: Πως του προσφέρθηκε μια λύση του αινίγματος. Σεβαστή. Για πόσες παραστάσεις, ξένες ή ελληνικές, πρόσφατες μπορεί να το ισχυριστεί κανείς;

Άλλο ψάχνομαι κι άλλο βρίσκω (Πικάσο).