«Στην Τασκένδη υπάρχει ακόμη ο ελληνικός εμφύλιος»

«Ο Εμφύλιος υπάρχει ακόμη εδώ μαζί με ανυπόφορο πόνο, επειδή δεν γιατρέψαμε τις πληγές μας», λέει στα «ΝΕΑ» ο εικαστικός Ηλίας Πούλος που εντόπισε 50 επιζώντες Έλληνες- πολιτικούς πρόσφυγες στο Ουζμπεκιστάν
«Η μάνα μου ήταν κομμουνίστρια, στέλεχος. Τον χειμώνα του 1947 ήρθαν οι μπουραντάδες στο χωριό. Έκαψαν σπίτια, έπιασαν τη μάνα μου και τη φυλάκισαν. Όταν την ελευθέρωσαν, πήγαμε σ΄ ένα διπλανό χωριό, το Σκλήθρο. Μια νύχτα, ήρθαν πάλι οι μπουραντάδες- κάποιος μας είχε προδώσει. Φύγαμε από ΄κει που ΄μασταν και πήγαμε σ΄ ένα γειτονικό σπίτι, όπου έμεναν Μακεδόνες. Παρ΄ ότι είχαν δυο παιδιά στον Εθνικό Στρατό, μας έκρυψαν. Σε λίγο, χτύπησαν την πόρτα- εμείς τρέμαμε. “Είναι εδώ η οικογένεια Μάση;” ρωτάνε. “Μα τι λέτε; Θα κρύβαμε κομμουνιστές; Αυτοί θέλουν να σκοτώσουν τα παιδιά μας που υπηρετούν την πατρίδα”, απαντά ο νοικοκύρης. Έφυγαν. Σωθήκαμε».

Ένα μόνο θραύσμα από τις αναμνήσεις του 74χρονου Παναγιώτη Μάση από τα Ασπρόγια Φλωρίνης. Ενός από τους περίπου 70 επιζώντες Έλληνες αντάρτες- από τους, συνολικά, 12.000- που βρήκαν καταφύγιο μετά το τέλος του Εμφυλίου στο (σοβιετικό) Ουζμπεκιστάν. Και ένας από τους 50 που κατάφερε να εντοπίσει ο εικαστικός Ηλίας Πούλος- παιδί πολιτικών προσφύγων και ο ίδιος που γεννήθηκε στην Τασκένδη και επαναπατρίστηκε το 1965.

«Το συγκλονιστικότερο όλων είναι πως οι 37 από τους 50 που εντόπισα είναι απάτριδες. Δεν τους έχει δώσει διαβατήριο ούτε η Ρωσία ούτε το Ουζμπεκιστάν, ούτε η Ελλάδα. Ζουν εκεί όχι ως αναγνωρισμένοι πολιτικοί πρόσφυγες, αλλά ως μειονότητα. Θέλουν να έρθουν να πεθάνουν στην Ελλάδα και δεν μπορούν», λέει στα «ΝΕΑ» ο Ηλίας Πούλος, που κατάφερε να βρει τους Έλληνες του Ουζμπεκιστάν πόρτα πόρτα. Φωτογράφισε τα πρόσωπά τους σε άσπρο-μαύρο- «επειδή είναι πιο ρεαλιστικό»- και κατέγραψε για πρώτη φορά τις ιστορίες τους, προσεγγίζοντάς τους «όχι ως ήρωες, αλλά ως ανθρώπους που είχαν να αναδείξουν τη δική τους πραγματικότητα μέσα από μια ρυτίδα στην άκρη των χειλιών τους».

Και επειδή το ταξίδι της επιστροφής δεν είναι εφικτό, ο Ηλίας Πούλος ανέλαβε τους φέρει στην πατρίδα μέσω των πορτρέτων τους και των μαρτυρίων τους. Γι΄ αυτό και έκοψε τις φωτογραφίες τους σε 2.000 «θραύσματα» για να στήσει την εικαστική τους εγκατάσταση στην έκθεση «Εξόριστες μνήμες» (ήδη στο Παρίσι, εν συνεχεία στην Αθήνα και κατόπιν στην Τασκένδη) μαζί με ολόκληρα τα πορτρέτα και βίντεο με τις αναμνήσεις τους. Εντυπωσιακή όμως δεν είναι όμως μόνο η εγκατάσταση, αλλά και ο κατάλογος που σχεδιάστηκε σε συνεργασία με τους φοιτητές του γαλλικού ecole intuit. lab και πήρε πανευρωπαϊκό βραβείο.

«Σκοπός μου είναι να μεταφέρω σε όσους δουν την έκθεση την τεράστια πίκρα που εισέπραξα μαζί με ένα μεγάλο “γιατί”, στο οποίο δεν μπορώ να δώσω απάντηση. Σαφώς και το πολιτικό στοιχείο υπάρχει στη δουλειά μου, αλλά δεν ήταν αυτός ο στόχος μου. Εκείνο που ένιωσα πως έπρεπε να κάνω είναι να καταγράψω τις μνήμες αυτών των ανθρώπων. Να δείξω πως ο Εμφύλιος υπάρχει ακόμη εδώ μαζί με ανυπόφορο πόνο, επειδή δεν κοιτάξαμε και δεν γιατρέψαμε τις πληγές μας», εξηγεί ο καλλιτέχνης που δούλεψε εντατικά τρεις εβδομάδες το φθινόπωρο του 2008 για να εντοπίσει τους πρωταγωνιστές του, ενώ στο παρελθόν είχε ασχοληθεί εικαστικά με τους επαναπατρισθέντες πολιτικούς πρόσφυγες.

ΙΝFΟ

«Εξόριστες μνήμες» στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Βασ.
Κωνσταντίνου 48, τηλ. 210-
7273.700) από τις 20 Οκτωβρίου έως τις 18 Νοεμβρίου.

Οι γυναίκες «σώθηκαν»

Πέντε μόνο γυναίκες εντόπισε ο Ηλίας Πούλος ανάμεσα στους 50 Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες.

«Βρήκα ακόμη μία, που αρνήθηκε να μιλήσει. Οι περισσότερες πάντως είχαν καταφέρει να επιστρέψουν επειδή ήταν παντρεμένες με Έλληνες. Οι άνδρες, αντίθετα, παρέμειναν στο Ουζμπεκιστάν διότι στην πλειονότητά τους παντρεύτηκαν Ρωσίδες», διευκρινίζει ο Ηλίας Πούλος.


Σειρά έχει ο Εθνικός Στρατός

Εξήντα χρόνια μετά το τέλος του Εμφυλίου μπορεί το θέμα των ανταρτών, απάτριδων-και όχι μόνοντου σημερινού Ουζμπεκιστάν, να είναι επίκαιρο;

«Ένα τέτοιο ταξίδι μάς τοποθετεί απέναντι στην Ιστορία και την αλήθεια» λέει ο εικαστικός Ηλίας Πούλος. «Οι λαοί που δεν έχουν μνήμη, ζουν στο ψέμα. Κι εμείς ως λαός είμαστε οι μόνοι που έχουμε αυτήν τη λέξη. Ας δούμε την Ιστορία λοιπόν κι ας μη ζούμε μέσα στο ψέμα». Ο ίδιος προχωρεί ήδη στο επόμενο πρότζεκτ, με στόχο να εντοπίσει τους επιζώντες στρατιώτες του Εθνικού Στρατού.

Γιατί; «Όλοι μπήκαν σε μια διαδικασία πόνου. Δεν πόνεσε ο ένας περισσότερο από τον άλλον».