Αναφορά στον Θέσπι

Μια πτυχή της δραματουργίας του Σαίξπηρ που δεν έχει ερευνηθεί από την απέραντη σαιξπηρολογική βιβλιογραφία είναι η υπόγεια, ασφαλώς, σχέση του με μια πτυχή του αρχαίου και του ρωμαϊκού δράματος
Δεν αναφέρομαι μόνο στο πεδίο του θέματος και του μύθου αλλά στο ύφος και στη θερμοκρασία. Έτσι, δεν έχω υπόψη μου, εγώ τουλάχιστον, μια μελέτη για το κατά πόσον και τι τα ύστερα δράματα του Σαίξπηρ, που η έρευνα τα κατατάσσει στα ρομαντικά και παραμυθητικά («Περικλής», «Κυμβελίνος», «Χειμωνιάτικο παραμύθι», «Τρικυμία»), μπορεί να οφείλουν και στα ειρωνικά δράματα του Ευριπίδη («Ίων» «Ελένη», «Ιφιγένειες») αλλά και στο πνεύμα και το ήθος του σατυρικού δράματος.

Αν εξετάσεις τα έσχατα έργα του Σαίξπηρ λίγο βαθύτερα θα διαπιστώσεις ότι διακρίνονται από μια ειρωνική διάθεση και από μία κατάδυση στον κόσμο των ενστίκτων λόγω μιας απαξίωσης για τον κόσμο του πολιτισμού και τα έργα του.

Είναι ευτυχής συγκυρία που φέτος στην Επίδαυρο συνυπήρξαν η «Άλκηστις» του Ευριπίδη και το «Χειμωνιάτικο παραμύθι» του Σαίξπηρ και θα είναι αμελής όποιος δεν διέκρινε τη βαθιά τους συγγένεια. Ανήκουν και τα δύο σε μια κατηγορία αισθητικής (και ηθικής;) απροσδιόριστης, αμφιταλαντευόμενης και τελικώς αμήχανης. Αντλώντας και οι δύο τα θέματά τους από το παραμύθι κι όχι από τον μύθο.

Στην «Άλκηστι» η ύπαρξη του Ηρακλή, μια βιταλιστική, βουλιμική και ενστικτωδώς ερωτική περσόνα, και του Αυτόλυκου στο «Χειμωνιάτικο παραμύθι», ενός αλήτη, πλανόδιου εραστή, φαντασιοκόπου και γλεντοκόπου, μας υποχρεώνει να δούμε τα έργα των δύο ποιητών ως καταφάσεις στη λογική του υπογαστρίου και ως καταδίκες του κόσμου των αμφιλεγόμενων, εριστικών, αντιφατικών και συχνά καταστροφικών ιδεών και ιδεολογημάτων.

Αυτοί οι καταλύτες που στον Σαίξπηρ έρχονται από τον χώρο της φαντασίας (ο Άριελ, ο Κάλιμπαν στην «Τρικυμία», το δελφινοκόριτσο Μαρίνα στον «Περικλή») υπονομεύουν και εν τέλει εξισορροπούν τα ανθρώπινα.

Βρίσκω δε σκανδαλωδώς εξεταστέο το φινάλε του «Χειμωνιάτικου παραμυθιού», αφού μοιάζει σχεδόν ως ερωτική δραματουργική μίμηση με το φινάλε στην «Άλκηστι».

Η πεθαμένη εξαιτίας της βουλιμίας και της ζήλειας του συζύγου της Βασίλισσα έρχεται στη ζωή με τη μορφή μιας αγαλματώδους σιωπηλής γυναίκας, όπως ο Ηρακλής φέρνει στη γη από τον Άδη την Άλκηστι ως σιωπηλή πεπλοφόρο γυναίκα.

Το μοτίβο του ανεπιθύμητου μωρού που πετάγεται στο βουνό να το φάνε τα όρνια, σώζεται κ.τ.λ., αν και μπορεί να παραπέμπει στον Οιδίποδα είναι συνάμα και κοινόχρηστο στις μυθιστορίες και στο αναγεννησιακό και ρομαντικό θέατρο.

Κάποτε ο Ευαγγελάτος έπαιξε σε κοινή παράσταση (1973) τον σατυρικό «Κύκλωπα» και την «Άλκηστι» του Ευριπίδη, πρόσφατα το ΚΘΒΕ σε κοινή παράσταση την «Εκάβη» και τον «Κύκλωπα», με τον ίδιο ηθοποιό να παίζει Κύκλωπα και Πολυμήστορα. Θα είχε ενδιαφέρον χωρίς άλλους εντυπωσιασμούς να βλέπαμε, αν όχι σε κοινή, σε διαδοχικές παρουσιάσεις την «Άλκηστι» και το «Χειμωνιάτικο Παραμύθι», τον «Ίωνα» και τον «Περικλή».

Δεν αναφέρομαι σε μιμήσεις, για να μην παρεξηγηθώ από τους ανίδεους, αλλά για πνευματική συγγένεια και θερμοκρασία. Αρκεί να μη δούμε έναν Αυτόλυκο να παίζει στην Άλκηστι και μια Μαρίνα να ερωτεύεται τον Ίωνα!! Άλλο πράγμα η ιστορία των θεατρικών μοτίβων και άλλο μια κουρελού μοτίβων.

Η παράσταση του Μέντες στην Επίδαυρο θα απογοήτευσε τους θιασώτες της κουρελούς. Πουθενά πεολειχίες, πουθενά τουρλωμένα πισινά, πουθενά λεσβιακές επιθυμίες, πουθενά κλόουν, πουθενά γαβγίσματα σκύλων και αυτοερωτισμοί. Σου λέει, τώρα, ο μεταμοντέρνος μείραξ: «Του δίνεται η ευκαιρία από τον Σαίξπηρ να κυνηγάει μια αρκούδα έναν βοσκό και το περνάει ντούκου; Γιατί δεν τον σοδομίζει;», «Βρίσκει βοσκόπουλο στα όρη μωρό και δεν το κακοποιεί; Αφού ξέρω πως τα βοσκόπουλα διαχρονικά είναι κτηνοβάτες, θα του ξεφύγει ένα τρυφερούδι;», «Έλειπε ένας Γερμανός σκηνοθεταράς να κληθεί να μας ταράξει και να μας ερεθίσει;».

Αμ δε. Ο διάσημος σκηνοθέτης με την αγωγή που έλαβε και την Παιδεία του, και τη στοιχειώδη, «Παραμύθι» διάβασε «Παραμύθι» σκηνοθέτησε. Αν γούσταρε σοδομισμό μωρού και βρεφοκτονία θα σκηνοθετούσε το «Σωσμένο». Οι εγγράμματοι καλλιτέχνες σέβονται τα κείμενα. Οι αγράμματοι βαρβαρίζουν και σολοικίζουν. Και όμως ο Μέντες έκανε νόμιμο και εντός των όρων που καθορίζει το κείμενο εκσυγχρονισμό. Η χρονική μεταφορά των δρωμένων είχε και σοφία και ευρηματικότητα. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Σαίξπηρ αντιπαραθέτει δύο κόσμους και δύο ήθη σε έργο του. Στον «Έμπορο της Βενετίας» δίπλα στην ωμή, ανταγωνιστική, βίαιη Βενετία αντιπαραθέτει μια ερωτική ουτοπική πολιτεία. Στο «Παραμύθι» δίπλα στην ανταγωνιστική, εγωιστική, τυραννική και φαλλοκρατική Σικελία αντιπαραθέτει την ερωτική, πανηγυριώτικη, εξωστρεφή Βοημία. Ο Κοστουρίτσα θα μετέθετε τον χρόνο στην «Εποχή των Τσιγγάνων», ο Μέντες σοφίστηκε την ανέμελη ζωή των πρώτων Αμερικανών αποίκων στο Γουέστ με αναφορά στα μοτίβα του ομόλογου σινεμά.

Η παράσταση του Μέντες στην Επίδαυρο θα απογοήτευσε τους θιασώτες της κουρελούς

Δύο σχολές με ιστορία

Ο Μέντες, αντίθετα με τους μεταμοντέρνους σκηνοθέτες τυράννους εγωπαθείς που μισούν τον ηθοποιό και τον χρησιμοποιούν σαν μόμπιλο, αγαπάει τον ηθοποιό και τον κατευθύνει να πλάσει χαρακτήρα με βάθος και εσωτερική συνέπεια, με συνοχή και αιτιώδη σχέση συναισθημάτων.

Και ήταν τυχερός, επιστρατεύοντας μια ομοιογενή ομάδα Άγγλων και Αμερικανών ηθοποιών για να υπηρετήσουν το σκηνοθετικό του σχέδιο. Δύο σχολές με ιστορία, βάθος και παράδοση παραδοχής. Αν ρίξετε μια ματιά στο πρόγραμμα της παράστασης θα μετρήσετε περίπου πενήντα συντελεστές αυτής της παραγωγής, πράγμα που σημαίνει εξειδίκευση και βαθιά μελέτη των προβλημάτων που θέτει μια σκηνοθετική σύλληψη.

Αναφέρω απλώς, έτσι για να αντιληφθούμε τι σημαίνει σοβαρότητα, πως αναφέρεται ως συντελεστής ο ειδικός που δίδαξε τον ηθοποιό που υποδύθηκε την αρκούδα (διάρκεια σκηνής στο μισοσκόταδο 15 δευτερόλεπτα) την κίνηση!!


Μάστορες της υποκριτικής και του λόγου

Απ΄ όλους τους κύριους συντελεστές αναφέρω τιμητικά τον μουσουργό Μαρκ Μπένετ, που έγραψε έξοχα μοτίβα και τραγούδια.

Και για άλλη μια φορά μάς άφησε έκπληκτους η εκφορά του λόγου και η απόλυτη αφοσίωση των ηθοποιών στο νόημα του κειμένου. Οι άνθρωποι αυτοί αγαπούν τη γλώσσα τους και τη λαμπρύνουν καλλιεργώντας το όργανό τους, αντίθετα με τους μεταμοντέρνους χλευαστές και της γλώσσας και των νοημάτων που η γλώσσα φέρει. Μια εικοσάδα ηθοποιών ενσάρκωσαν τους περίπου τριάντα ρόλους του έργου. Τεχνικώς ισότιμοι, πολλοί από αυτούς, σημειώνεται στο πρόγραμμα, είναι έτοιμοι να αντικαταστήσουν σε ποικίλους ρόλους, σε ώρα ανάγκης, τους πρωταγωνιστές.

Θα αναφερθώ στους πράγματι υπέροχους ηθοποιούς αυτής της πολιτισμικής Γέφυρας θεάτρου λέγοντας πως αισθανθήκαμε βαθιά την τιμή που μας έκαναν μεταφέροντας με σεβασμό ένα θεμελιώδες ποίημα του πολιτισμού τους τιμώντας ταυτόχρονα και έναν χώρο και τους κανόνες που τον διέπουν όπου λειτούργησε κάποτε ως χώρος ενός άλλου μεγάλου πολιτισμού.

Πριν από χρόνια το ίδιο έργο είχε παρουσιάσει με άλλη νόμιμη λογική ο Πίτερ Χολ. Με τον ίδιο σεβασμό στο κείμενο και στον χώρο. Ευχαριστούμε για το μάθημα (για όσους το έλαβαν, γιατί οι άλλοι, τυφλοί τα τ΄ ώτα, τ΄ όμματα, τον τε νουν, απασχολούν με άλλα όργανα τα χέρια τους) τους μαστόρους της υποκριτικής και του λόγου Σ.Ρ. Μπιλ, Ρ. Χολ, Μόρσεν Κρίστι, Τ. Χάμιλτον, Μ. Μπράουν, Ρ. Ίστον και όλως ιδιαιτέρως την Αγγλίδα Σ. Κιούζακ και τον Αμερικανό Ίθαν Χοκ και τους άλλους συντελεστές που απεκατέστησαν στην Επίδαυρο τη χαμένη συχνά τιμή της.