Ένα «ανύπαρκτο» φιρμάνι

Τ έλος Ιουλίου 1800. Ζωγράφοι και αρχιτέκτονες του Έλγιν φτάνουν στην Αθήνα. Τον Φεβρουάριο του 1801 γίνεται προσπάθεια να σταλεί από την Υψηλή Πύλη φιρμάνι που να επιτρέπει την είσοδο στους ανθρώπους του Έλγιν.

Τον Ιούλιο του 1801 το έγγραφο βρίσκεται στα χέρια του Έλγιν. «Οι καλλιτέχνες», γράφει, «να μη συναντήσουν αντίδραση στο να περπατήσουν, να επιθεωρήσουν, να μελετήσουν τις μορφές και τα κτίρια που επιθυμούν να σχεδιάσουν ή να αντιγράψουν ή στο να τοποθετήσουν σκαλωσιές γύρω από τον αρχαίο ναό ή στο να αντιγράψουν σε ασβεστόλιθο ή σε γύψο τα αναφερόμενα κοσμήματα και μορφές ή στο να σκάψουν, αν το βρίσκουν αναγκαίο, σε αναζήτηση επιγραφών ανάμεσα στα απορρίμματα. Ούτε να παρεμποδιστούν από το να πάρουν οποιαδήποτε κομμάτια από πέτρες με επιγραφές ή με μορφές» (μετάφραση ωστόσο που εμφανίστηκε αργότερα να μιλά για «μερικά κομμάτια»).

Μόνο που το φιρμάνι δεν ήταν… φιρμάνι, αλλά μια επιστολή του Καϊμακάμη (Τούρκου αξιωματούχου), που αντικαθιστούσε τον Μέγα Βεζίρη στην Κωνσταντινούπολη. Η επιστολή που του δόθηκε ανεπίσημα ως χάρη, προέτρεπε τιςαρχές στην Αθήνα «να επιτρέψουν στα συνεργεία του Έλγιν να σχεδιάσουν, να λάβουν εκμαγεία και να διενεργήσουν ανασκαφή γύρω από τα θεμέλια του Παρθενώνα, όπου ίσως βρισκόταν θαμμένη κάποια επιγραφή ή ανάγλυφο, με τον όρο ότι δεν θα βλάπτονταν με κανέναν τρόπο τα μνημεία». «Το έγγραφο που αποκαλείται φιρμάνι, δεν είναι φιρμάνι. Του λείπουν όλα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν ένα φιρμάνι, λόγου χάρη η “τούγκρα”, δηλαδή το μονόγραμμα του σουλτάνου στην κορυφή και ορισμένες στερεότυπες προτάσεις. Επιπλέον, το έγγραφο υπογράφεται από τον συντάκτη του, τον αναπληρωτή βεζίρη, απόντος του Μεγάλου Βεζίρη στην Αίγυπτο. Ένα φιρμάνι, με το μονόγραμμα του σουλτάνου, δεν υπογράφεται από κανέναν», υποστηρίζει ο ομότιμος καθηγητής Τουρκολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης Βασίλης Δημητριάδης-και στον τόμο «Παρθενώνας- Η επιστροφή των Γλυπτών» (Εκδ. Σιδέρης).

Όσο για τον συγγραφέα Ουίλιαμ Σαν Κλερ, που πούλησε το «φιρμάνι» στο Βρετανικό Μουσείο, έχει δηλώσει ότι «ακόμη και αν η ενέργεια του Έλγιν εξασφάλιζε νομιμότητα, θα επρόκειτο για μία νομιμότητα αμφισβητήσιμη, γιατί συνοδεύθηκε από μαζικές δωροδοκίες και απειλές τόσο στην Κωνσταντινούπολη όσο και στην Αθήνα».